http://www.geocities.com/bogdanbogdan2003d

Here you can to acquaint with information about former Ihumen district and with data on the Polish in the parish of Berezino. Here there are details with Brzezinski family from Livland. It's a large part devoted to Polish senior officers in Tsarist Army and which next served for the 1st Polish Corps in Belarus in 1917 - 1918, and also part with information about the Corps of Balachowicz in 1920.

Appendix B:

The Fox coat of arms

in the Grand duchy of Lithuania

http://www.geocities.com/konstanbogdan

(full information on the Fox coat of arms)

® HISTORY OF THE POLISH SEPTEMBER 1939 IN THE VILNO PROVINCE

Author Bogdan Konstantynowicz from Lodz. Appendix C on 22 March 2003; text - Polish language, formerly on the website: http://www.geocities.com/bogdanbogdan2003d

from now on at the address: http://strony.wp.pl/wp/berezynabogdan http://berezynabogdan.webpark.pl/

Ho gegrapha, gegrapha!

new maps!!

http://www.geocities.com/konstantynowiczkonstantynowicz

Here you can to read about noble ancestries deriving from former Mscislau province, mainly there are Polish and Byelorussian families, e.g. about Holynski, Wollowicz, Puszkin, Brujewicz, Polubinski, Hurko and others. An information on Polish exiles in Siberia are at the website, too. Also about Polish rebellion near by the Lake Baikal in 1866. Here is description of the January Insurrection 1863 in the Ihumen (Cerven) district and also in the Mahileu government; and theory about the Fox and Pielesz coats of arms in the Grand duchy of Lithuania.

Appendix A

Konstantynowicz ancestry from the Grand duchy of Lithuania ®

http://siekierski50zbigniew.w.interia.pl

Author Bogdan Konstantynowicz from Lodz

® History of the noble

KONSTANTYNOWICZ family

FROM THE GRAND DUCHY OF LITHUANIA

more

http://www.geocities.com/bog4konsta

Here you will read about different lines and branches of the Konstantynowiczs from Lithuania, Belarus, Latvia, Russia, Ukraine, Romania and now from Poland; and about emigrants in America and at others continents. This is my main homepage with references. Why not read that site? There are very interesting data about DEKA air company from St Petersburg, about the Boncz Brujewicz family and on my grandfather - Tsarist and Polish soldier in 1912/1916 - 1947. At every websites you will find out information about Szostak, Zbieranowski and Malkiewicz families, and also interesting links to genealogical sites and into historical pages.

Probably our ancestry with the name of Konstantynowicz derive from belorussian family (Senko Czyzewicz and his son Konstanty Czyz) Czyz; Polish as early as the 16th century and professing catholicism, owned arms of FOX proper since

id est Marcin Konstantynowicz Czyz (royal courtier; more information about a families of arms Fox, see http://www.geocities.com/konstanbogdan ) from Nieciecza (either Nietiacz or Nietiaz near to Dubrovny and farther Lipniszki) according to: Niesiecki 1839, Czarniecki 1875, Boniecki 1901, Leszczyc 1908/13, historical magazines of 1914 and April 1938, and also Dymmel of 1995.

Konstantynowicz Czyz unknown of name (or Konstantinowicz who was born c. 1530 or Michno Konstantynowicz ?) was withdrawn in the last will and testament of his father in

and destitute of a legacy which daughter Margaret inherited; she had got some brothers.

Part of these Czyz from neighbourhood of LIDA (either Nieciecz or Nieczyca, 9 km from Lida)

have accepted the Konstantynowicz surname (from Christian name of father according to Leszczyc 1908/13) retaining the armorial bearings of FOX proper and moved out to the Troki district and thence next to the MINSK province

The noble Konstantynowicz family used the POCHOWICZ nickname (or the Pohozy, Pohosha, Pohowicz nicknames and Pokoz, information of 1937) in Byelorussia since A.D.

they partly moved house to the EAST BELARUS in the MSCISLAU province near to:

some known and considerable families in the Mscislau territory, the Polish and others:

Bartoszewicz (place Sochon), Bialozor, Bieganski (or Beganskis since mid 16th century), Bilewicz or Billewicz, Bohowity, von Broel Plater,

Brujewicz of the Boncza coat of arms (or Boncz - Brujewicz, in Bohdanowka in the Mscislau district since 1870 and here also Poplatyno since 1870; Petrulin in the region of Cerykau; Muryn - Bor or Bor near to Holynski's Michiejeviczi, 12 km NW of Klimavicy since 1870; and Sieliszcze 18 km E-S-E of Cavusy or Czausy - since 1876),

Brzostowski, Burdzilowski, Chlusiewicz, Chominski, Chrapowicki, Ciechanowiecki of the Dabrowa coat of arms (relations of Nagorski),

Daszkiewicz, Drucki - Horski, Drucki - Sokolinski, Dudka, Gorski, Hawryllowicz,

Holynski (relations: Ostankiewicz, Hurko, Konstantynowicz, Wojna, Karpilowicz, Suryn before 1663, Sutocki, Moskiewicz, Piszczal from Brakowiec, Kurzeniecki, Aleksandrowicz and Starosielski from Holedz at the beginning of the 18th cent., Bojwid, Chodzkiewicz, Kaszyc, Mister(ow), Kirkor, Zyrkiewicz, Zukowski and Stachowski in the 18th cent., Kotly, Kolski from Chlyszczewo by 1670, Chelchowski at the beginning of the 17th cent., Issakowicz, Nagorski, Swatkowski, Czudowski, Ciechanowiecki and Wieczor at the beginning of the 19th cent.),

Hornostaj, duke Horski (place Miksztyn or Miksztyno, Dudino, Liszki and Cerkowiszcze, and after here families Ciechanowiecki, Hurko, Taran, Suchodolski),

Hurko (in Jurkowszczyzna near to Soino; Russia now), Hylzen, Jozefowicz (Sielec or Sjalec farm), Kamienski of Cholewa arms, Kaminski, Kociell of the Pelican coat of arms, Korsak (after 1667), Kisiel (neighbours of Pietrazycki family 1663), Krylow (Russian; Bohdanowka in the Klimavicy district), Kurzeniecki (relations of the Chrapowicki family), Kaptelew (Russian), Kulakow, Kurko, Lazowy, Lopacinski of the Lubicz coat of arms (Myszkowicze Male in the region of Cerykau), Lendorff, Luszczyk (or Luscikas with arms of Lukocz, verified in Vilna 1803), Madalinski (or Madalinskas near to Radoml NE of Cavusy), Masalski, Mezynski, Moskiewicz, Mosiewicz, Myszkowski (or Miskauskas with arms of Jastrzebiec), Makowski (or Makauskas in the Mscislau province), Niemirowicz, Niesiolowski, Oczkin (proprietors of a village Rudnia in the 19th cent.), Oziemblowski, Oleszkowski, Olesza, Ostrowski, Owsiadowski, Ostaszkiewicz, Ostapkowicz, Oginski from Kozielsk, Ostankovicz (i.e. Ostankiewicz from Hriaziwiec and Cyganovo in the Cerykau district - here in the 19th cent.), Osmalowski (or Osmolowski; Bohdanowka in the Klimavicy district), Pac in Radoml A.D. 1584, Petryzycki (or Pietrazycki, Petrazycki, Petrazickis in the Orsa and Mahileu areas A.D. 1592, Mscislau 1648, a farms in Suchanowo 1654, Koscielnik and Szamowszczyzna = Samauscyna 7 km NW of Mscislau; near to Krycau 1695, and also village Petrazyce or Pietryki by 1813), Pietkiewicz, Pieczkowski, Piotrowski (or Pietrowski 1697), Pleskaczewski,

Polubinski (in Mstislawl 1535, Leszczynsk A.D. 1510, Slowuczany and after village Jurkowszczyzna since 1858 - 7 km NE of Soino i.e. Sojna at the map of 1859; this area is on the border between Russia and Belarus), Poniatowski (1666), Puciata (or Putiatas with arms of Syrokomla and Przyjaciel = the Friend), Puszkin (according to Szaposznikow, vol. 1; in Mscislau 1774, owned Kolodzicz = Oltuchow in the province A.D. 1560, after Sielec i.e. Sjalec farm south of Mscislau, Novae Sjalo i.e. Nowosiolki SW of Mscislau in 1774 and Monachi from Suchodolski family; relations: Konstantynowicz, Sokolowski and Reutt family), duke Puzyna, Puzyrewski (or Puzirevskis of the Kita arms = "the Tail"),

Rajewski (or Rajewskij, Rajauskas with Nalecz and Radwan coats of arms in Belarus as early as 1509, here in 1528 and after 1595, 1623, owned Kislowicze and Fenowszczyzna in 1663, Perany in 1664, Stajow from Ipacewicz family, their neighbours: Komorowski in Mazyki, Ipacewicz, Strzyzewski, Zloczewski c. 1664), Romanowski, Sapieha, Siesicki, Sobanski of the Junosza coat of arms, Sobolewski (relations of Bielecki family at the beginning of the 18th cent.), Solomerecki, Skorupa, Stachowski of the Ogonczyk coat of arms, Suchodolski, Swiecicki (in Myszkino), Taran (before 1746), Turkiewicz (or Turkevicius of Suszynski arms from Soszyn by mid 18th century), Tyszkiewicz, Tyzenhauss, Tolpyha (in Horodecznia), Wasilewski, Wiazewicz (or Vezevicius arms Leliwa), Wieliczko 1646/1818, Jan Wigura (owned Dubowica by Vihra or Wechra river in 1660 and Krutelniki near to Sieliszcze before 1654), Wiskowski, Witkowski in 1743, Woroniec (or Voronecas, owned: Mglino, Hrydkowo, Noriczino; neighbours of Pietrazycki family 1659), Wojna, Wojnicz (Woynicz i.e. Voinicius), Wojnilowicz,

Wollowicz (or Volovicz since 1590 in this territory, next of kin with Szemiot family in 1700, owned A.D. 1778: Staje, Berezetnia, Horowatka, Ray, Miteykow, Kozuchowicze, Polachowszczyzna, Jurginow and A.D. 1784 Pietrowicze i.e. Petrovici in Zahustyn area, Russia now in the Smolensk government), Wysocki (with Godziemba coat of arms, descendants of Pawel and Michal Wysocki; verified in Vilna 1820), Zabiello, Zenowicz (leased the castle Mstislavl in 1529, and others A.D. 1664 and 1756 in the province),

Zukowski (Shukovski), Zeligowski K. L. (in Cavusy i.e. Czausy or Tschaussy 1666) and others families

and in the region northwards of MSCISLAU i.e. the villages Samava (either Szamowo by the Lejedna river or Chamovo at the map of 1834, Czamow at the map "Carte Des Frontieres de Pologne et de Russie (...)" by Rizzi Zannoni of 1772, only 3 km from present border of Russia), Kopceuka, Niesterevo or Niesterow – the Berezetnia estate, where Swedes looted their estates on 29 - 30 August (the battle near to Dobroje by White Natopa river 16 km SW of Mscislau) A.D.

- Piotr Konstantynowicz who was born c. 1610 in the Minsk province; he lived in the Mscislau province A.D. 1669

- Augustyn Rokoz Konstantynowicz (the municipal and territorial writer, born c. 1635, had died 1713 or before 1713)

- Adam Franciszek Konstantynowicz A.D. 1707; also known as Franciszek Rohoza Konstantynowicz near of kin with Holynski family from Soino (either Big Soino or Voronove Slobody near by a farm of Mielkovka = Mietkowka) and his siblings and Hurko family also (from Krotowsza otherwise called Krynki or Krotovshe that belonged to Romejko - Hurko family in the Orsa district) were in trouble for this reason with Holynski (Kazimierz son of Stefan Kazimierz Holynski from Chlyszczewo, Soino and Uszpol) family after 1714; the above Soino is situated 18 km east away from Mscislau, at territory of Russia now i.e. 7 km from present border; it was the Grand duchy of Lithuania 1350/59 - 1772 and after the Mstislavl district, Soino region = "volost" that is similar to county, in a parish of Mscislau (archbishopric of Mahileu, in the Mscislau - Klimavicy catholic area were three parishes: Lozovica, Mscislau and Smolensk in the 19th cent.); one our leg lived in the territory of present Belarus, but the second one stood at the present land of Russia in borders after 1992.

The Holynski family possessed also places:

Adelin, Michejewicze in Chotowiz (i.e. Chatoviz east of Kritschew) area, Diahowicze (or Diagoviczi 3 km from Russia now), Mokre in Moszowe area, Janopol (here after duke Sergiusz Meszczerski), Rudnia (or Rodnja) and Szumiacze (or Sumjaci, Szumianicze by the Ascer river) in the Klimavicy district (or Klimowitschi), Bolotnia in the Rahacou district, Jozefow, Brakovce and Radoml (Radomlja SW of Rasna) in the Cavusy (Czausy) district, Buda Paleviczeva, Szumianiczi (or Szumiaki, Szemienicze - map of 1859 - 4 km SE of Mstislavl at the beginning of the 19th cent.), Janovka (16 km SE of Mstislavl, here Charkiewicz and Kolkovski families, too), Kazimirowo, Lupiszczyce (Lutiszcze probably for the present, near to Karol Swiacki's Nov. Belica), Monastyrscina (or Monasterszczyzna, Monastercza, Monastyrszczyna NE of Mscislau in Russia now; with farm of Hoholowka), Horodek (alongside family Suryn), Sutok, Tupiczyn, Czarnilow and Saprynowicze (at the beginning of the 19th cent.), Kopciowo (or Kopceuka after Konstantynowicz family; here Feliks Holynski son of Jan) and Kadzino (area of Bochot A.D. 1708, by Horodnia river) in the Mstislavl district, Chocimsk (border of Russia now and in the 16th - 18th cent.), Hajdukowka (with farms: Zielenkowicze, Kazimierzowo, Widujce), Michalin, Kritschew, Zadobrost, Iwandar (here Catholic church since 1849; with above the Hajdukowka farm at the beginning of the 19th cent.) and Choloblin (14 km SW of Kritschew in the 19th cent.) in the Cerykau district, and Stefanowo in the Horki district

- Antoni Konstantynowicz signed the Second Manifesto of Lithuanian Nobility in 1763

- Dominik was born in the Mahileu (either Mogiliow or Mogiljow by Dnepr, Mogilev by Dnieper, Moghilev) Government near by Krycau c. 1810.

The noble Konstantynowicz family from eastern Byelorussia - near to Krycau (Antoni Konstantynowicz was born c. 1833), Mscislau, Samava - is my ancestry.

this territory was already in Russia, as the Government of Mahileu after the 1st Partition of POLAND.

They partly have moved out to the easternmost

parts of the MINSK government to the Berezyna parish after circa

id est in the villages BOROVINA and MIEZONKA (the village is situated 28 kilometres from Berazino on the south - east = Beresino either Byerazino, Berezino or Berezina).

Named Meshonka: here lived Antoni and his son Stanislav; the same Stanislav Konstantynowicz from Miezonka and Anna nee Malkiewicz are parents of my grandfather; my great – grandmother Anna nee Malkiewicz came from the Dryssa ujezd (= the Werchnedwinsk district; the place Asveja) in the Government of Vicebsk; she was near related to the families Brzezinski and Filipowicz (Pilipavicius i.e. Pilipaitis with Pobog and Prawdzic coats of arms, had verified the armorial bearings in Vilna 1821: Jozef, Mateusz, Michal, Antoni, Szymon, Izydor, Benedykt and Joachim; more information about a families in the Berezino parish and from the Ihumen district, see: http://www.geocities.com/bogdanbogdan2003d ); family of my grandfather had next of kin Georgians.

Those near and dear in the Berazino parish in the forties of the 19th cent.:

We were in the central and eastern Minsk government still in the middle of the 19th cent.:

- Zamostocze in the Minsk district (= uyezd), the region of Siennica, the parish of Koreliszczewicze; residents in this Polish noble locality at the end of the 19th cent.: Platovski, Narejko, Janczevski, Suchocki, Rzeczycki, Pavlovicz, Mazurkievicz, Ancielevski and our family;

- Luzki = Lushki (7 km west of Smolevicze = Smaljavicy) in the Minsk government at the beginning of the 19th cent.; here was a teacher and priest Tadeusz Konstantynowicz in 1812;

- Ozeryszcze = Ozdryszcze in the Ihumen (= Igumen either Tscherwen or Cerven) district

- Little Loszyca in the Minsk district (the Koroliszczewice parish; neighbourhood of them: Pawlowski, Kostrowicki and Narcyz Torczynski; the village was situated in the Siennica = Sienica region that is "volost") and a certain village near to Barysau, here Stefan Konstantynowicz in the early 20th century

- Konstantynov (the noble small village near to the river Usza = Usa, 5 kilometres from Borovina north; close to border of the Ihumen district) in the Barysau district

- BOROVINA in the Ihumen district, here Ludvik Konstantynowicz and his son Jan born 1888, who has gone into the army of Balachowicz 1920

- MIEZONKA in the Ihumen district (in the GOVERNMENT OF MINSK, the parish of BERAZINO or BERESINO, the POHOST or Pogost region = Pogostskaya "volost" that is similar to county; PRECINCT BERAZINO = Uchastok No 2: Uyrevichskaya, Pogostskaya and the Belichanskaya volost; near to villages DULEBO (= Duleby) and DRUCZANY; here Stanislav Konstantynowicz born c. 1855 + Anna Malkiewicz daughter of Konstancja Brzezinski from the “Polish Livland” = Livonia).

I search for all information about the village MIEZONKA where my grandfather was born on 23 April 1898 either 1897 or 23 April 1900; Belarus’ now, the Bjalynicy (= Belynichi) region in the Mahileu (= the Mogilev province) "oblast"; the village is situated among grand forest and southwards was big marsh - Miezonka was at a territory of enormous estates the Radzivilles before A.D. 1840;

the Combat Organization of the Polish Socialist Party conducted a contraband of weapon from Russia to Austria - Hungary at the beginning of the 20th century keeping in touch with Josef Pilsudski (b. 1867) and that track led out of Petersburg among other things across Miezonka and Lodz (the Tuvim street) in the direction of Galicia; a certain family from Lodz involved with this activity occupied quarters in Miezonka (among other things) over the first World War and thus they became a technolators of aviation and the basis of the amateurish movement of an aviation sports in Lodz after 1920;

the Polish school of Berazino precinct was here in 1918; farm - houses in Borovina and Miezonka estates were burned down and sequestered by the Soviets in November 1918 and many perished; displacement at Ural and Siberia (the governments of Perm and Omsk; Konstantynowicz Walery (i.e. Valerij) son of Zygmunt (i.e. Sigizmund) was born in Bieriezniki on March 01st, 1950 in the region of Perm (155 km north of Perm) and next graduated from the Moscow University, philosopher, he lived and worked in Omsk since 1975) from thence in winter 1928/29; the Roman Catholic chapel was here on the German map of 1941.

i.e. joint stock company from St Petersburg. It was co-property of the Mscislau branch. We manufactured here an electrical accessory and magnetos for aeroengines (aero engines) in the beginning of the First world war. DEKA built up the military manufactory of aeroengines in a town Aleksandrovsk in 1916. In detail about the Deka company, see: http://www.geocities.com/bog4konsta

Stanisław Bej Bułak - Bałachowicz ur. 10. 02. 1883 roku w Mejsztach na Wileńszczyźnie, na południowy - zachód od Brasławia (nieraz pisanego jako Bracław na Wileńszczyźnie). Jego ojciec Nikodem miał folwark Stokopijewo koło Mejsztów. Stanisław służył od 20 sierpnia 1914 roku w Armii Rosyjskiej (ale Józef Mackiewicz w "Lewa Wolna", tom I, s. 131 - 136, pisze, że porzucił pracę rządcy majątku ziemskiego w powiecie Dziśnieńskim w roku 1915). Od 05. 09. 1915 roku w "Oddziale Punina" koło Rygi. Był to oddział zwiadowczy. Po listopadzie 1917 roku nadal służy w Armii Rosyjskiej podporządkowanej już bolszewikom. Od 05 marca 1918 roku walki z Niemcami nad jez. Pejpus o Smołowę (po walce dochodzi wiadomość o podpisanym w Brześciu pokoju). Bałachowicz został ranny.

Józef Bałachowicz. Ur. 04. 09. 1894 roku (lub 1896 r.) w Stokopijewie, pow. brasławski, ziemia Wileńska. Zamordowany w Puszczy Białowieskiej w roku 1923 przez sowiecką agenturę z "Hromady". Od kwietnia 1916 roku służył w Rewelskim 7 p. p., a od maja 1916 roku w "oddziale specjalnego przeznaczenia" Frontu Północnego atamana Punina, zajmującego się dywersją na tyłach niemieckich. Tu jest z bratem Stanisławem (ten od września 1915 roku). Od 13 stycznia 1917 roku ranny i awansowany z porucznika na podrotmistrza. Później generałem brygady.

Zdzisław Bułak - Balachowicz. Ur. 1915 lub 1918, zmarł 1944. Porucznik, poległ jako dowódca 1 kompanii w 6 batalionie, 77 pp AK na Nowogródczyźnie; syn Józefa.

Stanisław Bałachowicz po tej rewolucji został mianowany na rotmistrza kawalerii (wg Józefa Mackiewicza, "Lewa Wolna", tom I, s. 131 - 136). Jakoby 7 razy ranny w walkach z Niemcami.

Józef Bałachowicz występuje z wojska rosyjskiego (oddział dywersji pozafrontowej pod Rygą) i przechodzi do oddziałów polskich - oddelegowany przez gen. Jacynę do Pskowa w celu rekrutacji Polaków do I Korpusu Dowbór - Muśnickiego. Około połowy listopada 1917 roku Józef Bałachowicz przeniesiony do Piotrogrodu, nadal w ramach I Korpusu Polskiego.

Stanisław nadal, po listopadzie 1917 służy w Armii Rosyjskiej podporządkowanej już bolszewikom (od dnia 05 marca 1918 roku walki z Niemcami nad jez. Pejpus o Smołowę, gdzie został ranny). Stanisław (wg Józef Mackiewicz, "Lewa Wolna", tom I, s. 131 - 136) jest w tym momencie w Łudze koło Piotrogrodu i "wykazał niezwykłą lojalność wobec nowych władz bolszewickich". Józef Bałachowicz od połowy listopada 1917 roku był w Piotrogrodzie w "polskim ułańskim dywizjonie" podporządkowanym Korpusowi Dowbór - Muśnickiego. W grudnia 1917 roku bolszewicy rozbrajają oddział Józefa Bałachowicza (dowodzony przez Przysieckiego), już w grudniu 1917 roku nawiązuje z nimi kontakt Stanisław Bałachowicz (choć nadal Stanisław był albo w Łudze koło Piotrogrodu albo pod Rygą). Brak danych co robił Józef Bałachowicz w Piotrogrodzie (?) od połowy grudnia 1917 roku do połowy maja 1918 roku, kiedy znalazł się w Łudze. Być może się wtedy ożenił i w 1918 urodził się jego syn Zdzisław; w tym czasie jego brat Stanisław nadal służył w Armii Rosyjskiej w rejonie Rygi, aż do walk nad jeziorem Pejpus dnia 05 marca 1918 roku. Sądzę, że w kwietniu 1918 roku spotkali się w szpitalu w Piotrogrodzie.

w styczniu Niemcy proklamują niepodległą Łotwę, a w lutym 1918 niepodległą Estonię; w lutym 1918 roku Niemcy uderzając spod Rygi, docierają do linii Narwa - Psków. Obsadzają oba miasta, co zatwierdza pokój brzeski dnia 03 marca 1918 roku. Dnia 23 lutego 1918 roku pod Pskowem walczyła bolszewicka czerwona Gwardia.

Stanisław Bałachowicz po listopadzie 1917 roku nadal służył w Armii Rosyjskiej podporządkowanej już bolszewikom i został ranny; w marcu i kwietniu 1918 roku Stanisław Bałachowicz w szpitalu w Piotrogrodzie, tu też leżał rtm Jerzy Dąbrowski (w 1939 roku zwierzchnik mjra Dobrzańskiego - Hubala); sądzę, że w kwietniu 1918 roku, Stanisław i Józef spotkali się w szpitalu w Piotrogrodzie (Józef Bałachowicz w X. 1917 występuje pod Rygą z Armii Rosyjskiej, a na przeł. X/XI. 1917 roku jest w Pskowie pod polskim dowództwem, w listopadzie 1917 roku był w Piotrogrodzie w "polskim ułańskim dywizjonie", a w grudnia 1917 roku został rozbrojony), ale już także wcześniej, bo w grudniu 1917 roku, mieli kontakt. Brak danych co robił Józef Bałachowicz w Piotrogrodzie (?) od połowy grudnia 1917 roku do połowy maja 1918 roku.

Stanisław B. otrzymuje od bolszewików zgodę na tworzenie własnego oddziału "konnych partyzantów" (wg Józef Mackiewicz, "Lewa Wolna", tom I, s. 131 - 136); jest już wtedy "generałem" chyba z mianowania bolszewickiego (ale oni przecież znieśli rangi wojskowe) lub alianckiego. W celu uzyskania tego pozwolenia wybrał się aż do Moskwy. Oddział miał być skierowany do walki z Niemcami (około maja 1918 do Moskwy przybył Haller, a w czerwcu 1918 roku do Moskwy przyjechał Żeligowski). Ma poparcie Misji Francji w osobie hr. de Lubersac. Oddział ma charakter polski i nazywa się "Piotrogrodzki Pułk Kawaleryjski". Skierowani zostali pod Ługę dla stłumienia powstania barona Korfa.

Stanisław Bałachowicz organizuje w Łudze oddział konny; przybywa tutaj też (z Piotrogrodu ?) jego brat Józef. Kontaktuje się z misją Francji w tym rejonie; w oddziale są ponadto Bohdan i Jerzy Dąbrowscy, Chodorowicz, Wołkowiecki, Szumskij, Wawrzyński, Safaryn, Półjan, Michulski, Michałowski, Kozłowski, Karłowicz - kuzyn gen. Stanisława Bułak Bałachowicza. Uwaga: w 1935 roku Jerzy Dąbrowski ściągnął Zinajdę Bałachowicz do Wilna wraz z dziećmi; po 1945 roku są w Poznaniu; zmarła w 1980 roku.

oddział Bałachowicza w Łudze oswobadza się spod zwierzchnictwa bolszewickiego. Wyruszają na Psków. Po drodze mordują bolszewików.

Bałachowicze walczą z bolszewikami w rejonie Pskowa. Brak danych (wg Józef Mackiewicz, "Lewa Wolna", tom I, s. 131 - 136). Psków od końca lutego 1918 roku jest pod okupacją niemiecką.

Wydaje się, że Niemcy przekazali Psków bolszewikom (np. 31. 10. 1918 tak przekazali Mohylew nad Dnieprem). Oddział partyzancki Bałachowiczów wraz z gen. ros. Dragomirowem, zdobywa Psków; w mieście wybucha powstanie antybolszewickie. Jednak po dwóch dniach grupy samoobrony rozłażą się. Oddział konny wycofuje się z Pskowa po osi: Izborsk - Pieczery. Celem jest Kurlandia. Przyłączają się Polacy z miasta Pskowa (część poszła na Riapino, a potem pomiędzy Dorpatem i zachodnim brzegiem jez. Pejpus).

Bałachowicz (chyba Stanisław ?) przedostaje się przez linie niemiecko - rosyjskie i nawiązuje kontakt z oddziałem gen. Wandama (na zach. od Pskowa ?), a potem rozbraja Niemców chcących wracać do domów.

gen. Adamowicz organizuje "Zielony Dąb" na Bobrujszczyźnie (działał też po lipcu 1920 roku, kiedy wycofały się stąd polskie wojska).

w połowie listopada 1918 roku, nowopowstała Armia Estońska zastępuje Niemców na linii frontu przeciwko bolszewikom. S. Bałachowicz podporządkowuje się Armii Estońskiej. Około połowy listopada 1918 roku, Bałachowicz walczy z sowietami pod Dorpatem pod dowództwem gen. Laidonera (Estończyk, Johann Laidoner ur. 1884, zmarł 1953 na Łubiance - zamordowany wraz z Jankowskim z Polski; generał od 1901 roku w Armii Rosyjskiej; ukończył Akademię Sztabu Generalnego w Rosji; od grudnia 1917 roku do lutego 1918 roku dowodził dywizją estońską w ramach Armii Rosyjskiej, a od marca do października 1918 roku brakuje danych; w listopadzie 1918 roku wraca do Estonii; od 1940 do 1953 w łagrach sowieckich, w tym na Łubiańce).

sowieci posuwają się za Niemcami w kierunku Rygi, którą zajęli 03 stycznia 1919, co jednak stabilizuje front estoński w rejonie Dorpatu (tutaj oddział Bałachowiczów).

Bałachowicz od połowy listopada 1918 roku walczy z sowietami pod Dorpatem; jest podporządkowany Armii Estońskiej. Od dnia 17 listopada 1918 roku sowieci idą na zachód, za wycofującą się armią niemiecką; dnia 03. 01. 1919 roku sowieci zajmują Rygę. Odcięli tym samym Bałachowiczowi drogę do niepodległej od trzech miesięcy Polski. Nadal Bałachowicz jest w Armii Estońskiej (od poł. XI. 1918 do 01 marca 1919 roku).

w Estonii grupa Bałachowicza podporządkowuje się rosyjskiemu gen. Rodziance (biały), którego siły są częścią Armii gen. Judenicza. Brat Stanisława, Józef Bałachowicz mianowany na podpułkownika, a potem na płka. w Armii Judenicza. Do początków maja 1919 roku trwają walki z sowietami na froncie, o charakterze raczej pozycyjnym. Do wojsk Judenicza wchodzi też grupa księcia von Lievena. Rodzianko Aleksander, ur. 1879; zm. ?; w listopadzie 1918 roku w Rydze przy 8 Armii niemieckiej tworzy baony antybolszewickie; w marcu 1919 roku dowodzi południową grupą "Rosyjskiego Północnego Korpusu Ochotniczego" w Estonii; w maju 1919 roku dowodzi Korpusem zajmującym Psków, a w listopadzie 1919 roku ponosi klęskę podczas wycofywania się armii Judenicza spod Piotrogrodu do Estonii.

Bałachowicz zdobywa stację Gdów, podczas piotrogrodzkiej ofensywy Judenicza (w Gdowie powieszono na słupach telegraficznych wszystkich komunistów). Dnia 29 maja zdobywa Psków, rajdem od północy. Zrobiono wyprawę na Bułatę. Wywiadem Bałachowicza dowodzi płk Engelhardt; w okresie od czerwca do sierpnia oddział Bałachowicza "zarządza" Pskowem.

St. Bułak - Balachowicz zostaje zdjęty z dowodzenia Korpusem w Pskowie, przez Judenicza. Bałachowicz przechodzi do partyzantki. Walczy z bolszewikami i "białymi" w rejonie Pskowa - Werro - rzeka Welikaja (IX i X. 1919 roku, współpracując z Armią Estońską); w październiku 1919 roku Bałachowicz wchodzi ponownie do Armii Estońskiej, w ramach której walczy z bolszewikami; w listopadzie 1919 roku Armia Judenicza cofa się spod Piotrogrodu. Estończycy walczą z bolszewikami do pokoju podpisanego 02 lutego 1920 roku. Dnia 28 stycznia 1920 Estończycy aresztowali Judenicza.

partyzancka grupa Bałachowicza nawiązuje kontakt z Estończykami w rejonie Werro.

oddział Bałachowicza w Werro zostaje włączony do 32-ej Dywizji Estońskiej. Walczy nad rzeką Welikaja. Taka sytuacja chyba aż do 02 lutego 1920 roku.

W Rewlu (Tallinie) w Estonii, spotkali się gen. Judenicz i Bałachowicz, z grupą oficerów estońskich. Judenicza aresztowano

Bałachowicz próbuje rozmów z rządem białoruskim w Rydze (w grudniu 1918 roku taki białoruski rząd był w Sejnach, w styczniu - kwietniu 1919 w Grodnie). Wchodzi jednak w konflikt z płk Jezowitowem. Bałachowicz obawia się wydania go sowietom. Następnie kontaktuje się z polską placówką w Rydze, gdzie posłał swojego wysłannika Pawła Czerepucha. Stronę polską reprezentuje kpt Myszkowski. W Słancach (gdzie ?) przemianował swój oddział na "białoruski", a w połowie lutego oddział Bałachowicza przesuwa się z Estonii (z Rewla), poprzez Łotwę, o 700 km na południe. Około 20 lutego 1920 roku dotarli do Dźwińska (Dyneburga). Dnia 23 lutego 1920 Bałachowicz (informacja z jednego z dokumentów w książce o Bałachowiczu wydanej w roku 1993 w Warszawie) składa przysięgę dla Wojska Polskiego (Dyneburg był w rękach Armii Polskiej, ale pod miastem stały też oddziały łotewskie wśród których był jeszcze batalion Bałachowicza; miasto zostało potem przekazane Łotwie). Dnia 24 lutego, nasza placówka w Rydze przesyła z Dźwińska raport w sprawie oddziału Bałachowicza na Łotwie (nasze siły stały na południowym brzegu Dźwiny od Połocka do Dyneburga już od lata 1919 roku - od 08 września 1919 roku na południowym przedpolu Daugavpils; dnia 03 stycznia 1920 roku zajęliśmy Dyneburg = Daugavpils, a dnia 09 stycznia 1920 idąc na północny - wschód Armia Polska dotarła do Ambeli, dnia 17 stycznia 1920 roku wyzwoliliśmy Kapini i Pusa w środkowych Inflantach Polskich - stąd dalej na północ już nie atakowaliśmy; znad rzeki Dźwiny bolszewicy wyparli nas na początku lipca 1920 roku).

od marca 1920 organizowano w Słonimiu białoruskie oddziały płka Konopackiego i kpta Kuszeli (wg Sukiennickiego, s. 146). W Mińsku działa Białoruska Komisja Wojskowa. Wojewódzki, Raczkiewicz i L. Wasilewski prowadzą rozmowy z Białoruską Radą Najwyższą m.in. o powstaniu rządu białorusko - litewskiego w Wilnie.

Dnia 01 marca polskie władze wyraziły zgodę na przekroczenie linii rozgraniczenia wojsk łotewskich i polskich przez grupę Bałachowicza (mialo to nastąpić w dniu następnym w Dyneburgu = Dźwińsku = Daugavpils); w Dyneburgu jest Rydza - Śmigły, który powita Bałachowicza. Dnia 02 marca 1920 roku Bałachowicz "przybył do W. P." z oddziałem wielkości batalionu. Dnia 05 marca "grupa Bałachowicza" wyjeżdża pociągiem spod Dźwińska do Brześcia. Są tu gł. żołnierze z Estonii oraz grupa złożona z byłych jeńców sowieckich; dnia 16 kwietnia "grupa Bałachowicza" osiąga gotowość bojową. W Brześciu Litewskim ma on 700 żołnierzy; od czerwca 1920 są na froncie bolszewickim, jako "sprzymierzeni". Po stronie polskiej są też Rosjanie: Boris Sawinkow, Mikołaj W. Czajkowski, Michał Iskricki. Zob.: E. Charaszkiewicz w "Niepodległość". Pisze o tym też Zbigniew Dunin - Wilczyński, "Polacy w Iraku 1942 (...)" oraz Marek Cabanowski, "Tajemnice Mandżurii - Polacy w Harbinie". Ponadto Aleksander Średnicki, "Droga do Monte Cassino".

Konflikt Bałachowicza z "białym" gen. Baboszko i gen. Głazenapem (w Brześciu). Są też konflikty z "Wydzielonym Rosyjskim Oddziałem" Borysa Sawinkowa. Borys Sawinkow ur. 1879 w Warszawie, zginął 1925 w Moskwie; po marcu 1917 roku w rządzie Kiereńskiego jako minister, a od listopada 1920 do sierpnia 1924 w Rosji organizuje partyzantkę antybolszewicką; oznacza to, że wykorzystał uderzenie Bałachowicza, aby dostać się na Białoruś i stąd już nie powracał; pojmany w sierpniu 1924, w roku następnym zamordowany w Moskwie. Oficerem łącznikowym przy Bałachowiczu jest por. Zadra - Kabowski z II Oddziału. W maju 1920 pisze on w meldunku z Brześcia o partyzantce na "Pskowszczyźnie": oddział płka Mikosza k. Starej Rusy i Ługi, grupa płka Daniłowa k. Ostrowa, oddział Karpucha pod Porchowem, Sawieliewa koło Strugi Białej, a wszystkie te oddziały na linii Psków - Ługa - Stara Rusa - Wielkie Łuki. Ponadto "Zielony Dąb" powołany ok. października 1918 roku przez gen. Adamowicza z "białoruskiego Komitetu". Wydaje się, że jest to oddział na Bobrujszczyźnie.

Dnia 16 kwietnia "grupa Bałachowicza" osiąga gotowość bojową. W Brześciu Litewskim ma on 700 żołnierzy; od czerwca 1920 są na froncie bolszewickim i dn. 30 czerwca przeprowadzają wypad pod Sławeczno - też dnia 01 lipca.

Ministerstwo Spraw Wojskowych generała J. Leśniewskiego wydaje rozkaz w sprawie rekrutacji jeńców rosyjskich do oddziałów Bałachowicza. Rekrutacja odbywa się w obozach jenieckich nr 5 i 10 w Kaliszu i Szczypiornie; w Szczypiornie byli Rosjanie, a w Kaliszu - Kozacy; w tym miesiącu szefem Ekspozytury Min. Spraw Wojskowych w Brześciu do spraw naboru jeńców z obozów jenieckich do "Armii Bałachowicza", zostaje por. Skwierczyński. Po nim kpt. Juliusz Urlych (wg CAW, Teki Laudańskiego, teka 232, s. 1 - 95). Do wojsk Bałachowicza oddelegowano por. Lisa - Błońskiego, był oficerem łącznikowym Naczelnego Wodza. Przybył do Łunińca, gdzie było 2.500 ludzi z tych oddziałów. Nabór prowadzono ze Strzałkowa, Wadowic, Pikulic (obozy jenieckie nr 2 i 4) oraz z Dębia i Szczypiorna (tutaj dwa obozy internowanych nr 1 i 5). Ponadto werbowano jeńców z Tucholi. Wychodzi rozkaz p.o. zastępcy Szefa Oddziału II Sztabu Min. Spraw Wojskowych, mjra dra K. Polakiewicza, w sprawie werbunku do oddziałów Bałachowicza (wydany dla Krakowa). Wspomniano tutaj o "intendenturze Bałachowicza w Lublinie".

Do Brześcia przybywają Kozacy Orenburscy w celu połączenia się z Bałachowicżem, który cofał się przez Łuniniec - Brześć (?) - Łęcznę. Dnia 25 lipca Bałachowiczowi podporządkowano esauła Jakowlewa.

grupa gen. Bałachowicza wycofuje się do Łęcznej na Lubelszczyźnie i jest tutaj od 09 sierpnia 1920 roku do 16. 08. 1920; około 15 sierpnia wyszedł rozkaz ppłka Miedzińskiego w sprawie przyspieszenia rekrutacji do oddziałów Bałachowicza, które dnia 17. 08 odzyskały Włodawę. 23. 08 przeprowadzili wypad na Piszczę, a dnia 27. 08 zwyciężyli pod Perespą; w "końcu sierpnia" w Lublinie organizowała się 2-ga Dywizja Korpusu gen. Bułak - Bałachowicza. "Podstawę jej kadry stanowili nieliczni stosunkowo oficerowie armii północno - zachodniej, którzy przybyli do Polski z Estonii (...)". Ponadto wiemy, że w 1-szej dywizji Korpusu białoruskiego kadrę stanowił oddział "przyprowadzony przez gen. Bałachowicza z Estonii". Dnia 27 sierpnia podpisano umowę między B. Sawinkowem i St. Bałachowiczem. Wreszcie dnia 01 września 1920, do Korpusu Bałachowicza wyznaczono Karola Wędziagolskiego ze Sztabu Generalnego oraz Borysa Sawinkowa z Rosyjskiego Komitetu; łącznikiem ze strony polskiej był por. Ryszard Zyms - tenże Zyms jako pułkownik walczył z sowietami we wrześniu 1939 roku w Grupie "Dubno". Wędziagolski Karol - oficer polityczny 8 Armii Rosyjskiej po rewolucji lutowej 1917 roku.

od marca 1920 organizowano w Słonimiu białoruskie oddziały płka Konopackiego i kpta Kuszeli (wg Sukiennickiego, s. 146), a w lipcu - sierpniu przerzucono je do Łodzi, prawdopodobnie przez Grodno, gdzie dnia 18 - 19 lipca było 1.600 niewyszkolonych ochotników (tylko skąd ?); w Łodzi byli od pocz. (?) sierpnia do pocz. listopada (?) 1920 roku; w końcu listopada 1920 przeniknęli w rej. Kojdanowa linie sowieckie i współdziałając z "Zielonym Dębem" prowadzono partyzantkę pod Słuckiem. Było to wówczas, gdy Bałachowicz cofał się już na Polesiu ku polskim liniom.

pod Pińskiem atakuje gen. Bałachowicz, który w dniu poprzednim zajął Kamień Koszyrski, a 22. 09 stoczył walki pod Derewek i Lubieszowem na Polesiu, wynikiem czego dnia 26. 09 ostatecznie zdobył Pińsk.

działa w lasach ihumeńskich watażka Żylin, a pod Łojewem grupa partyzancka Gałacha (na Dnieprze łupił parostatki i robił zagony aż pod Horodnię). Dalej od niego na południe był "potężny oddział atamana Czałowa".

"Odrębna Armia Sprzymierzona" gen. St. Bułak - Bałachowicza przechodzi na odpoczynek w rej. Pińska i Łunińca; zmieni teraz nazwę na "Ludowa Ochotnicza Armia Sprzymierzona" gen. mjra Stanisława Bułak - Bałachowicza.

Joffe żada (podczas rokowań pokojowych w Rydze) dla Rosji kolei z Saren do Baranowicz. Dąbski się nie zgadza; w tym czasie na froncie (30. 09 i 01. 10) wzięliśmy do niewoli ok. 25 tys. bolszewików. Rozpoczyna się bitwa o Mołodeczno i Święciany; jeńców wcielano m.in. do Korpusu Ekspedycyjnego Bułak - Bałachowicza. Joffe w Rydze zadaje stronie polskiej pytanie, czy rozejm traktować będziemy jako wstęp do pokoju. Dnia 05 października sowieci zgodzili się na granicę - linię demarkacyjną, taką jaką zażąda strona polska, pod warunkiem zmniejszenia żądań co do złota rosyjskiego.

Oddziały poznańskie dotarły do Nieświeża. Grupa Poleska opanowała Łuniniec; prawdopodobnie opanowaliśmy Kleck. Stołpce zajął 7 p.uł. i stąd skierował się na południowy skraj Puszczy Nalibockiej; w tym dniu, wg Szostaka, Kojdanów zajęła 2 brygada (kawalerii ?).

Rozmowa telef. Piłsudskiego z Rydzem - Śmigłym. Walki pod Oranami (z Litwinami do 06. 10). Docieramy do Miru. Joffe w Rydze proponuje stronie polskiej Mińsk. S. Grabski odmawia "z furią". A. Ładoś podkreśla ten ton zachowania Grabskiego. Joffe miał pełnomocnictwo ustalenia granicy aż na rzece Berezynie, ale napisze potem, że Grabskiemu nie zależało na terytoriach. Ustalono skład dowództwa "Ludowej Ochotniczej Armii Sprzymierzonej" gen. mjra Stanisława Bułak - Bałachowicza (adiutant - rtm Grotkowski, szwadron rtm. Saradin; w 2 Dyw. Piech. Białoruskiej utworzono "miński" pułk piechoty płka Mikosza).

Tego dnia, nasz 7 p.uł. po całodobowym marszu przez Puszczę Nalibocką z południa na północ, wyszedł na Raków obsadzony przez sowietów (wg Józefa Szostaka, s. 72). Raków zdobywał też 10 p.uł.; 07. 10 - 7 p.uł. zajmuje nie bronione przez bolszewików Radoszkowice. Dnia 08. 10 nasze rozpoznanie dociera na odległość 16 wiorst od Mińska (wg "Lewa Wolna"). Stają chyba w rej. na wsch. od Kojdanowa - tutaj od 04. 10 oraz w rej. Rakowa - tutaj od 06. 10; gdzieś pod m. Chateżyno (?) na zachód od Mińska. Mińsk Litewski pustoszeje na kilka dni, ale potem sowieci znów wracają, a nikt nie wie dlaczego nie zajmujemy stolicy Białorusi; w tym dniu 7 p. uł. skierowano z Radoszkowic na północ, a nie na wschód. Maszerują w kierunku m. Krzywicze (zajęte dnia 13 października).

Wrangel proponuje Polsce porozumienie antybolszewickie. Opublikowano ten artykuł dopiero 14. 10. 1920.

Zawieramy wstępny traktat pokojowy z sowietami. Wchodzi w życie w nocy 18/19. 10 (planowano od świtu 18.10). Mimo tego dnia 12. 10 zdobyliśmy Słuck, Uzdę i Kojdanów (Szostak, s. 71, sugeruje, że Kojdanów zajęła 2 brygada około dnia 04 października). 2 DPLeg. zdobywa Mołodeczno, a 4 Armia zwycięża pod Kojdanowem i wychodzi na linię Słuck - Uzda - Kojdanów. Dnia 13. 10 wieść o traktacie z Rosją rozeszła się, jak zły omen po całej Polsce; w Warszawie Komitet Obrony Kresów rozpoczął ożywioną działalność w celu obalenia linii rozejmowej. Protestuje prezes Towarzystwa Kredytowego, Aleksander Marszowicz i hrabia Mohn. Zbierane są podpisy ludności białoruskiej pod petycją do Piłsudskiego.

Wojsko Polskie podchodzi pod Mińsk Litewski; nie wiedzą jednak, że będą musieli oddać ponownie to miasto w ręce bolszewickie; Zaremba (t. I, s. 220) podaje datę 14 października za zdobycie Mińska Litewskiego i podkreśla, że jeszcze w tym momencie rozważaliśmy ideę federacyjną "białoruską". Zajmujemy Zasław, Samochwałowicze nad rzeką Ptycz (o 22 km na południe od centrum Mińska). Walki pod Radoszkowicami, gdzie bierzemy do niewoli 500 jeńców. Ponadto zajmujemy stację Krzywicze, choć wobec naszych małych sił kawaleryjskich, sowieci wycofali się na wschód (nadeszła ponadto informacja o mającym nastąpić przerwaniu ognia, co było dezinformacją, gdyż zawieszenie broni wchodziło w życie dnia 18 października). Ukazuje się artykuł z wywiadem prasowym Wrangla, w którym nawołuje on do sojuszu z Polską.

"Wojska polskie po zaciętych walkach zajęły Mińsk". Jakoby byliśmy w mieście 2 tygodnie, czyli do 29 października (wg innego autora wycofaliśmy się dnia 18 października). Ja przyjmuję, że Wojsko Polskie opuściło na zawsze Mińsk Litewski między dniem 25 października, a dniem 01 listopada 1920 roku. Oskar Miłosz tego dnia oskarża "Wojsko Polskie" o pogromy w Wilnie. Dnia 15 października, Sejm zażądał od Naczelnego Dowództwa, aby do 02 listopada rozbroić oddziały Bałachowicza, bądź aby opuściły one Polskę (w dniu 02 listopada miała nastąpić wymiana dokumentów ratyfikacyjnych między Polską a Rosją radziecką). Rozkaz Nacz. Dowództwa polskiego dotyczących rozbrojenia wojsk sprzymierzonych, np. białoruskich z dniem 02 listopada (wg J. Mackiewicza, op. cit., t. II).

Frunze przedstawia KC ostateczny plan zniszczenia Wrangla na Krymie. Ucichły walki na naszym froncie bolszewickim. Linia demarkacyjna "biegła od Dyneburga - koło Mińska, przez Słuck - Olewsk". "Preliminaria pokojowe" z dnia 12 października mówiły, że linia frontu o świcie dnia 18 października przekształca się w linię demarkacyjną, a w przyszłości w granicę państwową. Sprzeciwili się temu: L. Wasilewski, W. Kamieniecki, J. Dąbski (w Rydze); jednak nasza delegacja obiecała oddać Mińsk, a wojska nasze miały nie posuwać się w kierunku rzeki Berezyny. Mimo tego zatrzymaliśmy "na dwa tygodnie" Mińsk (do ok. 29. 10), gdyż nastąpiło "nagłe ożywienie myśli federacyjnej" (wg Zaremby, s. 220).

W Dawidgródku stoi Pułk płka Duchopielnikowa (rosyjski biały); nie weźmie on jednak z nieznanych przyczyn udziału w walkach Bałachowicza.

Wojsko Polskie na Białorusi ostatecznie cofa się (ok. 29. 10 i do 01.11) na ustaloną w październiku 1920 roku w Rydze, linię demarkacyjną, bowiem dnia 02 listopada nastąpi na Łotwie, wymiana dokumentów ratyfikacyjnych między Polską a Rosją radziecką. Z Łodzi na linię frontu przybyli "ochotnicy białoruscy" płka Konopackiego i kpta Kuszeli (w marcu 1920 w Słonimiu formowali wojska białoruskie); w końcu listopada (dopiero!) i w grudniu zaatakują Słuck i wywołają tam powstanie. Do Pińska i Dawidgródka przybywa Misja Brytyjska na rozmowy z Bałachowiczem.

Wymiana dokumentów ratyfikacyjnych między Polską a Rosją radziecką; prawdopodobnie 01 listopada polskie wojska cofnęły się poza linię demarkacyjną przebiegającą na Polesiu między Dawidgródkiem a Turowem na półudniowym brzegu rzeki Prypeci; tutaj też jest por. Lis - Błoński, jako łącznik Sztabu Generalnego W.P.

Wojska Bałachowicza dnia 04 listopada zajęły Turów skąd wyparto sowietów, na wsch. od linii demarkacyjnej (brak innych informacji). Na dzień 04 listopada datowany jest pierwszy raport rtma Prądzyńskiego. Wojska Bałachowicza składają się z Rosjan, Białorusinów, Polaków, Finów, Estończyków i grupy Łotyszów oraz pewnej liczby Szwedów i Żydów. W oddziałach bojowych jest 14.750 ludzi; kadrę 1 Dywizji stanowi oddział przyprowadzony z Estonii, a 2-giej Dywizji, oficerowie rosyjscy z Armii Judenicza z Estonii. Informacje o zgrupowaniu gen. Stanisława Bułak - Bałachowicza podaje Józef Cisek (zbiór dokumentów, wyd. przez Instytut Piłsudskiego, Nowy Jork), Pantalejman Simanski i Stanisław Lis - Błoński; główna praca o Bałachowiczu to Marka Cabanowskiego, "Generał Stanisław Bułak - Bałachowicz (...)", wyd. Warszawa 1993, ss. ok. 203. Wydanie dofinansowane przez Komitet Badań Naukowych; prawa autorskie także Muzeum Niepodległości, wydawca "MikRomax" i Muzeum Niepodległości (Warszawa, Al. Solidarności 62, tel. 27 - 96 - 435, w Pałacu Radziwiłłów).

Początek ofensywy wojsk gen. Bułak - Bałachowicza. Wyruszamy spod Turowa (pod tą datą, Łukomski w swojej książce z roku 1994, opisuje też inne wydarzenia, choć dla daty 05. 11. 1920 nie dał konkretnych wyjaśnień). Może w dniu 05. 11 nastąpiło coś w rodzaju buntu trzech "dywizji" Korpusu Ochotniczego gen. Stanisława Bułak - Bałachowicza w Dawidgródku i Turowie (Cabanowski podaje, że atak Bałachowicza nastąpił dnia 05 listopada z rejonu Turowa, z terenów "sowieckich").

Tego dnia Łukomski i Polak ("Obrona (...)" z roku 1994) nie opisują (po dacie 05 listopada dają datę "09 listopada"), a jedynie piszą: "Zgromadzone wojska armii ochotniczej wyruszyły spod Turowa - już po stronie sowieckiej - do natarcia". Tekst jest tak skonstruowany, że sugeruje początek natarcia na 06 listopada 1920 roku. Cabanowski jednak wyjaśnia, że nasz atak nastąpił dnia 05 listopada. Dnia 07. 11 osiągnięto wg mnie Mosiejewicze na Polesiu (jest to interpretacja tekstu książki Łukomskiego i Polaka z roku 1994, bowiem Cabanowski podaje, że doszliśmy pod Petryków). Dn. 08. 11 podeszli pod Petryków. Stan armii białoruskiej to 20 tys. - 14.750 żołnierzy. Łukomski pisze: "W ciągu dwóch dni gen. Bałachowicz osiągnął rejon Mosiejewicze - Petryków" (s. 296).

Płk Pawłowski rozbija sowietów pod Romanówką na Białorusi. Płk Matwiejew zajął Skryhałow. Płk Żgun zajął Żechowicze i Kostiuchowicze. Bałachowicz zajął ponadto Kopatkowo i Mojsiejówkę. Dnia 10. 11 zajęto Chomiczki i Prudok. Zwyciężono pod Drozdami. Zajęto Mozyrz i Wielkie Zimowiszcze oraz przejściowo Kalenkowicze. Front przechodził przez Kopatkowicze, szedł rzeką Ptycz, przez Mojsiejówkę, Romanówkę, Chomiczki, Prudok, Drozdy, Mozyrz. Dnia 10. 11 w Warszawie, rosyjski Komitet Sawinkowa także podejmuje decyzję o walce z Rosją Sowiecką. 11. 11 kpt. Wojciechowski zajął Michałki (16 km na południe od Mozyrza).

Gen. Stanisław Bułak - Bałachowicz w Mozyrzu ogłosił niepodległość Białorusi. Mianował się "głównodowodzącym białoruskiej armii narodowej (...) na terenie całej Białorusi". Jego brat Józef został "dow. armii ochotniczej". Wydano rozkaz o "zapobieganiu dywersji komunistycznej na tyłach".

Pułk "miński" i "ostrowski" odebrały bolszewikom powtórnie Kalenkowicze (walki od dnia 10. 11, o 12 i 13 listopada brak danych co do charakteru walk). Płk Mikosz doszedł do Petrykowa (dn. 11. 11). Ruszył dalej na Jakimowicze i dnia 14.11 skoncentrował się w Kalenkowiczach. Dnia 15. 11 spod Kalenkowicz ruszył po linii kolejowej na północny - wschód, w kierunku Żłobina. Do dnia 17 listopada prawdopodobnie przeszedł około 40 km. Ataman "Iskra" 11. 11 zajął Lelczyce, a 14. 11 ruszył na południowy - wschód, na Owrucz (odległość 70 km). Chyba dnia 17. 11 ataman Iskra podszedł pod Owrucz (dzisiaj na Ukrainie północnej).

Płk Matwiejew zdobył Wielkie Awtiucewicze i Chabno (30 km na wschód od Mozyrza), a 16. 11 Makanowicze (43 km na północny - wschód od Mozyrza) i Babylew. Płk Matwiejew dnia 17.11 zajął Korystan chyba ok. 60 km na wschód od Mozyrza, na kierunku na Rzeczycę.

Bałachowicz powołał rząd Białoruskiej Republiki Ludowej. M.in. dr gen. Mieczysław Adamowicz, jako Prezes Rady Ministrów Białoruskiej Republiki Ludowej; w rządzie zasiedli Aleksiuk (P. Aleksiuk był od października w Komisji Wojskowej Białoruskiej powołanej przez Piłsudskiego dekretem z 22. 10. 1919 roku), Ostrowski (prof. Radosław Ostrowski podczas II wojny był wraz z dr Mikołajem Szczorsa szefem Grupy "Centrum" i Prezydentem Białoruskiej Centralnej Rady od końca 1943 roku w Mińsku), płk Bielajew oraz Józef Sienkiewicz. Datowano dekret o wywłaszczeniu "wielkiej własności"; rząd Bałachowicza miał wydać przygotowane już znaczki pocztowe "Poczty Białorusi" np. na znaczku za 2 ruble jest podobizna Franciszka Skoriny 1490 - 1551 r., a na znaczku za 3 ruble "Pogoń litewska"; znaczek za 5 rubli pokazuje chłopa białoruskiego. Znaczków było osiem (wg Cabanowski, s. 113).

Petlura postanawia zakończyć walkę z sowietami (wg Zaremby, t. I, s. 218), którą rozpoczął mniej więcej jak Bałachowicz. Wojska ukraińskie przejdą do Czechosłowacji i Polski. Najwięcej z nich internuje się w Szczypiornie; dnia 15 maja 1921 roku w tym obozie przeprosi ich Piłsudski za zerwanie przez nas sojuszu po październiku 1920 roku. Gen. Bezruczko określił przeprosiny jako "rycerskie". W KORPUSIE Bałachowicza, płk Mikosz doszedł (po linii kolejowej na północny - wschód, w kierunku Żłobina) na odległość około 40 km od Kalenkowicz. Ataman Iskra dnia 17. 11 podszedł pod Owrucz. Płk Matwiejew zajął Korystan na kierunku na Rzeczycę. Pod Mozyrzem aktywnie występuje partyzantka "Zielonego Dębu". Drugi dzień działa Rząd niepodległej Białorusi na czele z premierem Adamowiczem. "W tym czasie obrona bolszewicka zaczęła krzepnąć i pojawiły się pierwsze symptomy spadku morale po stronie bałachowców" (dot. dni 17. 11 i 18. 11 ?). Do płka Matwiejewa dotarła (dnia 18. 11 ?) właśnie "błędna informacja o zagrożeniu przez nieprzyjaciela" jego tyłów i połączeń z Mozyrzem; nie wiadomo co się stało dnia 17. 11 w rejonie Mozyrza i Kalenkowicz, że nocą 17/18. 11 gen. St. Bułak - Bałachowicz opuścił Mozyrz (wraz z oddziałem szturmowym i uda się pod Rzeczycę). Bałachowicz jechał dnia 18 listopada pod Rzeczycę. Ciekawe, że w monografii Łukomskiego jest data 16. 11 oraz data 17. 11. 1920, ale pod tą drugą datą autor opisuje noc 17/18 i dalsze dni od 18. 11 do 25. 11. 1920; wiedza o dniu 17 listopada jest zatem złożona z fragmentów tekstu pod datami 15. 11 (o zdobyciu przez nas Korystana i dezinformacyjnej pracy bolszewików w Mozyrzu) oraz 16. 11 (o objęciu dow. nad Korpusem Ekspedycyjnym przez Józefa Bałachowicza).

Brat gen. Stanisława Bułak - Bałachowicza, Józef, obejmuje dnia 17. 11 "szefostwo nad ochotniczym korpusem ekspedycyjnym", gdyż jego brat Stanisław szykował się do wyjazdu z Mozyrza pod Rzeczycę.

Nocą gen. St. Bałachowicz opuszcza Mozyrz i udaje się do oddziałów pod Rzeczycą.

Tego dnia na Białorusi, płk Matwiejew ma wysunięte oddziały pod Rzeczycą, ale "w tym czasie obrona bolszewicka zaczęła krzepnąć i pojawiły się pierwsze symptomy spadku morale po stronie bałachowców". Może to stało się przyczyną wyjazdu Bałachowicza w nocy 17/18. 11 z Mozyrza pod Rzeczycę - do płka Matwiejewa dotrze "błędna informacja o zagrożeniu przez nieprzyjaciela" jego tyłów i połączeń z Mozyrzem. Bałachowicz jechał dnia 18 listopada pod Rzeczycę, a w tym samym dniu ataman Iskra (pod Owruczem) ponosi porażkę na północnej Ukrainie (dopiero 20. 11 inf. ta dotrze pod Rzeczycę do St. Bałachowicza).

Bałachowicz pod Rzeczycą: dociera tutaj dnia 19 listopada wraz z oddziałem szturmowym i zarządza koncentrację oddziałów; dnia 20. 11 jest na pierwszej linii walk pod Rzeczycą i w tym momencie dociera do niego informacja o "katastrofie na południu" na Ukrainie.

Tego dnia na Białorusi, płk Matwiejew idąc w straży tylnej Korpusu, wycofał się spod Rzeczycy w kierunku Mozyrzą; cofa się samodzielnie w kierunku zachodnim. Podobnie samodzielnie cofają się grupy płka Pawłowskiego i (po 25 listopadą) sam Bałachowicz; jeszcze dnia 20. 11 Bałachowicz jest na pierwszej linii walk, wraz z oddziałami cofającymi się spod Rzeczycy na Mozyrz (pod Rzeczycą groziło nam chwilowo okrążenie). Właśnie dnia 20. 11 dociera informacja o "katastrofie na południu" na Ukrainie; wiemy, że od dnia 17 listopada ataman Iskra walczył pod Owruczem, ale przebiegu tych walk na Ukrainie północnej nie znamy. Można domyślać się, że po dniu 18 listopada miały one niekorzystny przebieg, co dotarło dopiero dnia 20. 11 do Bałachowicza dowodzącego pod Rzeczycą.

Rozejm z Litwą. Ostateczny protokół podpisano 29. 11. Na Białorusi zaś zorganizowano chwilową obronę Mozyrza; sowieci zajęli miasto chyba 23 listopada.

Wydaje się, że grupa wojsk Józefa Bałachowicza opuszcza Mozyrz. Dzień potem uczyni to prawdopodobnie jego brat Stanisław i płk Matwiejew; w "Lewa Wolna" jest krótka informacja, że Bałachowicz podjął jeszcze krótką obronę Mozyrza.

Chyba w tym dniu płk Matwiejew i gen. S. Bałachowicz opuszczają ostatecznie Mozyrz. Poszczególne oddziały Bałachowicza (z grupy walczącej 18 - 20. 11 pod Rzeczycą) jeszcze w dniach 02 - 04 grudnia przechodziły na stronę polską (koło Olszan w m. Remel, na południowym brzegu Prypeci na Polesiu). Np. dnia 04. 12 przeszła 1 Dyw. Białoruska w sile 2.100 ludzi i została internowana.

oddziały białoruskie (te cofające się spod Rzeczycy) zostały zaatakowane przez bolszewików, co spowodowało, że gen. Bułak - Bałachowicz od dnia 25 listopada zaczął się cofać samodzielnie. Poszczególne oddziały Bałachowicza (ze zgrupowanią, które dotarło najdalej, bo pod Rzeczycę) jeszcze w dniach 02 - 04 grudnia przechodziły na stronę polską, koło Olszan w m. Remel; od ok. 25. 11 cofa się oddzielnie dr gen. Adamowicz (Premier BRL) i dociera do polskich posterunków dnia 30 listopada.

w końcu listopada 1920, gdy Bałachowicz cofał się już na Polesiu ku frontowi polskiemu, "pułk" płka Konopackiego i kpta Kuszela przeszedł linię frontu w rejonie Nieświeża i rozpoczął działania partyzanckie koło Słucka, nazywane "Powstaniem Słuckim" (od końca listopada, przez grudzień 1920 roku). Pomogło to partyzantom "Zielonego Dębu" pod Bobrujskiem i Mozyrzem (wg raportu rtma Prądzyńskiego z grudnia 1920 roku), których było tam pod koniec listopada 1920 roku jeszcze 500 - 1000 ludzi. "Zielony Dąb" utworzony w X. 1918 roku przez gen. dr Mieczysława Adamowicza w rej. Bobrujska, teraz na końcu listopada 1920 roku panował jeszcze nad tym całym lesistym obszarem. Dzięki akcji Konopackiego, "Zielony Dąb" mógł się przedostać w rejon Słucka (na pocz. grudnia ?) i jeszcze dalej na północ, pod Kojdanów.

Gł. siły Korpusu Bałachowicza przechodzą na polską stronę. Przyłączył się do nich sowiecki 424 p. strzelców we wsi Chabno. Granicę przekroczono koło Olszan na stanowiskach 18 DP; żołnierzy białoruskich rozbrajano. W tym dniu dotyczy to gros sił z 2 i 3 Dywizji oraz pułków tulskiego i putwalskiego. Przechodzi też chyba Józef Bałachowicz. Dnia 27. 11 gen. St. Bałachowicz doszedł do linii polskich w rejonie Olszan, a w nocy 27/28. 11 przechodzi front na stronę Polską. 28. 11 gen. St. Bałachowicz (rano) przejeżdża z Olszan do Dawidgródka; jego adiutanci to m.in. malarz Artur Szyk, pseudo Aleksander Szykarenko (ur. 1894, zm. w USA 1951, od 1921 mieszkał w Łodzi) oraz Tadeusz Darmont. Do dnia 28 listopada (czyli w dniach 26 - 28. 11) linie polskie przeszli żołnierze z 2 i 3 Dywizji Białoruskiej. Kolejna 1 Dyw. Białoruska, cofa się nadal, jeszcze na terytorium wroga. Po dniu 28. 11 raczej jej już bolszewicy nie atakują; przejdzie nasze linie dnia 04 grudnia 1920 roku.

przechodzi na stronę polską, gen. premier M. Adamowicz; do tego dnia linie polskie przeszło 4.000 żołnierzy białoruskich. Prądzyński (rtm z II-ki) na pocz. grudnia pisał o planie powołania P. O. W. na Białorusi, co oznacza, że akcja "ochotników białoruskich" mogła służyć przerzuceniu na teren Sowietów agentów II-ki (od maja 1920 przy Bałachowiczu jest por. Zadra - Kabowski z II-ki, od pocz. lipca 1920 roku byli por. Skwierczyński i por. Lis - Błoński z II-ki, a od pocz. listopada 1920 był w/w rtm. Prądzyński); nie biorą udziału w wyprawie Bałachowicza rosyjscy generałowie Baboszko i Głazenap; w odróżnieniu od nich, akcje "cicho - ciemne" wykorzystał Borys Sawinkow, który dowodził "Wydzielonym Rosyjskim Oddziałem" (od listopada 1920 do sierpnia 1924 w Rosji organizuje partyzantkę antybolszewicką; pojmany w sierpniu 1924, w roku następnym zamordowany w Moskwie). Wygląda jakby Prądzyński przeszedł dnia 30 listopada do Polski wraz z gen. Adamowiczem ? Pisze o zatrzymaniu się w Mikaszewiczach po "sowieckiej stronie", uchodzącego Bałachowicza (czy chodzi tutaj o Józefa B. w dniu 26 listopada ?). Opis podaje, że jego grupa stała 5 wiorst od polskiego frontu w strefie neutralnej. Oficer ten pisze też o "Zielonych" pod Bobrujskiem i Mozyrzem. Ich stan ocenia na 500 - 1.000 ludzi, "którzy zajęli ten teren". Pisze o planie powołania P. O. W. na Białorusi.

Oficjalna data demobilizacji oddziałów Bałachowicza na terytorium Polski; o Bałachowiczu informacji udzielił m.in. mjr Stanisław Stankiewicz.

partyzanci "Zielonego Dębu" w sile do 1.000 ludzi, spod Bobrujska przebili się do okolic Słucka. Dokonano tego zapewne dzięki akcji płka Konopackiego i jego "ochotniczych oddziałow białoruskich". Poszczególne oddziały Bałachowicza jeszcze w dniach 02 - 04 grudnia przechodziły na stronę polską. Gł. koło Olszan w m. Remel, na południowym brzegu Prypeci na Polesiu. Wydaje się, że dnia 02 i 03. 12 przebiła się 4 Dyw. Białoruska, bo o niej brak informacji co do daty internowania się na stronie polskiej. Np. dnia 04. 12 przeszła 1 Dyw. Białoruska w sile 2.100 ludzi i została internowana (Peremykina). Dn. 08 grudnia podczas rokowań w Rydze, sowieci wyrażają obawę, że żołnierze Bałachowicza przejdą na Litwę Srodkową do Żeligowskiego. Od ok. 15 grudnia do 23 grudnia partyzanci "Zielonego Dębu" działali pod Słuckiem, a dnia 20 grudnia zdobywamy Słuck. Częścią sił szli na północ w rejon Kojdanowa, a przeszli linię demarkacyjną dnia 28. 12. 1920 roku w okolicach Nieświeża.

Rozkaz II Oddziału, aby odseparować obozy internowanych dla Białorusinów od ludności.

w Pińsku mjr St. Alexandrowicz i por. Wacław Jeśmian, którzy pozostawiają informacje o losie żołnierzy białoruskich jacy jeszcze przebywali na Pińszczyźnie.

nasza akcja dopiero 20 grudnia doprowadza do zdobycia Słucka - na emigracji obchodzi się zdobycie Słucka, jako "Święto Bohaterów" i święto narodowe Białorusi. Wówczas też (w połowie grudnia 1920 roku), grupy żołnierzy z dawnego Korpusu Bałachowicza zdobywają na sowietach Siemieżewo (o 7 km na wsch. od linii demarkacyjnej, na szosie ku Słuckowi) i Chorestów. Równolegle w Warszawie, dnia 23 grudnia 1920 zbierają się działacze białoruscy, którzy wybrali Stanisława Bałachowicza na "Wodza Naczelnego Białorusi" - inf. z raportu płka Szt. Generalnego Stanisława Dowoyno - Sołłohuba. Relegowaliśmy jednak z Polski do Kowna, rząd białoruski (P. Łastowski, biuro w Berlinie - Ćwirkiewicz, w Paryżu - Ładnow, w Wilnie - Harewicz i Kochanowski, w Baranowiczach - Tereszczenko). Kiedy w wyniku rozejmu z października 1920 roku oddaliśmy Mińsk sowietom, również rząd białoruski musiał opuścić Polskę. Kowno udzielało gościny temu rządowi, a potem Praga czeska. K. Jezowitow będący oficjalnym przedstawicielem Białorusi w Rydze (w lutym 1918 r. przez kilka dni był komendantem Mińska), awansowany na pułkownika, w 1920 roku organizował antypolską dywersję.

partyzanci spod Słucka przeszli do Polski dnia 28. 12. 1920 roku w okolicach Nieświeża, a była to grupa "Zielonego Dębu". Już w roku 1920 bolszewicy zgładzili "kilkunastu członków rodziny generała Bałachowicza (...)". Dane wg Jan F. Lewandowski, "Katolik": w powiecie brasławskim na Wileńszczyźnie zrównano z ziemią majątki Bałachowiczów. Ocalał jedynie jego brat Józef.

przewiezienie internowanych Białorusinów i Rosjan pod Częstochowę, a stąd do obozów internowanych (wg Cabanowski). M.in. w Szczypiornie pod Modlinem, w Tucholi (tu oddziały Peremykina, Dywizja Kozacka "Frołowska", Ukraińcy). "Dywizja śmierci" Bałachowicza w maju 1922 roku liczy jeszcze w Tucholi 1.500 ludzi. Tu też 1 Dyw. Peremykina - 1.238 ludzi. W obozach internowanych było w sumie "kilkadziesiąt tysięcy" ludzi. M.in. są to Aleksandrów Kujawski, Pikulice, Dąbie, Toruń, Tuchola, Strzałków, Kalisz i Szczypiorno. Sierpień 1924 r. ostateczna likwidacja obozów dla internowanych. Najwięcej "bałachowców" zatrudniono w lasach koło Białowieży i Hajnówki. M.in. 1.000 ludzi w Puszczy. Po udzieleniu Białorusi szerokiej autonomii w ramach Sowietów w połowie lat 20 - tych zeszłego wieku wrócili tam: prorosyjscy Badunow, Ćwikiewicz, Łastowski i Mamońko (eserzy, może też Sereda), ale też propolscy Lesik, Rak Michajłowski, Smolicz i Taraszkiewicz. Przyjechał tutaj też Sylwester Wojewódzki (przyjaciel Taraszkiewicza). Kreczeuski i Zacharko zabrali sztandar Białoruskiej Rep. Ludowej chyba gdzieś na Zachód. W 1920 r. posłami na polski Sejm byli białoruscy działacze Dworczanin i Hauryluk (w 1933 zamordowani w sowietach).

This paper is sold subject to the condition that it shall not, by way of trade or otherwise, be lent, re-sold, hired out, or otherwise circulated without the publisher’s prior consent in any form of binding or cover other than that in which it is published and without a similar condition including this condition being imposed on the subsequent purchaser.

All rights reserved. No part of this work covered by copyright hereon may be reproduced and/or translated in any form or by any means - graphic, electronic, or mechanical - including photocopying, recording, taping, or storage in an information retrieval system, without the prior written permission of the copyright owner - Bogdan Konstantynowicz from Lodz.

I am looking for all persons with Konstantynowicz surname whose ancestors (as a whole 19th century and at the beginning of the 20th cent.)

This is “who is who?” among the family of Konstantynowicz in short. That isn’t a family tree. I can’t give many more information about the question for the sake of my copyright. Many people have helped me with this paper. The author is greatly indebted to all those who kindly supplied information. Especially acknowledgement for a military archives in Poland and England and a civil archives in Argentina. I inform all readers of visit at my main website http://www.geocities.com/bog4konsta 4700 times on February 08th, 2005 and this page was made on March 9th, 2003; my four "geocities" 9482 times (only single openings .html), and were made in March 2003. Thank you and I invite you again. It will be translation into Polish in 2005.

We should like that you write back (English, Russian, Belorussian, Polish languages) to me only at the E-mail address (remove "NOSPAM" from address):

I am looking for all information about my grandfather MARIAN or JERZY Konstantynowicz and about his noble Konstantynowicz family from the parish of Berezyna; he belonged to one of the old noble families from the farthest eastern reaches of the Grand Duchy of Lithuania. Those lands were also the first to be taken by tsarist Russia as the result of the partitions of Poland.

those near and dear (families at the beginning of the 20th cent.) in the Berazino parish and Dryssa ujezd and the others territories:

1. Malkiewicz (Old Svolna, Miezonka and the farm Jauji = either Jowce or Javci in LATVIA - the Ludsen = Ludza district formerly)

2. Nieciejevski (the farm Hrynica = Griniza and Usochy; the Russian and Soviet general count Bronislav Nieciejevski who was born c. 1870 in the Berazino parish was from them; either Nieciejovski or Niecijevskij and Nieciovski)

3. Uminski (Bruslevo or Bryjelov = Brialewo and Smolarnia - Florian Czarnyszewicz has written a book "Nadberezyncy" about this village); near by the Sikorski noble family (among other things arms Fox with nickname Dumicz but mainly in Galicia; they were related to the Hurko noble family in Livonia, the Rezekne district; the Sikorski noble family possessed Laskowka, Kniahinicze, Olesin and Mikulitschi estates in the Minsk government in 1899; Mikulicze estate i.e. Mikulitschi was situated 14 km West of Beresino = Berezyna and 4,5 km SW of the Uminski's Bryjelow farm; an orthodox families Sikorski verified themselves in Minsk A.D. 1820 and 1837)

4. Zarako Zarakowski (the palace Holubovo, Kniazievo and the great estate Svolna - the communistic state prosecutor and Soviet general Stanislav Zarako Zarakowski was born here)

7. Konstantynowicz (Miezonka, Petersburg, Svolna = Svol'na or Swolna, Krycau, Kovalki, Omsk, Borovina, Daugavpils);

my grandfather was a professional soldier; he learnt in the secondary school in Mahileu by the river Dnjapro, a real school in PARNU = Pernau (Estonia present) and the Naval Corps (or at the Petrograd Naval College = the Naval War College; Course of Navigational Officers 1912 - December 1916; the Petrograd Naval College got dissolved by Bolshevik administration in the end of February 1918) in St Petersburg and he first served in the Kronstadt Stronghold (the Bureau of Navy Transport - in a navigation ensign capacity 1916/1917); during the First World War he was in Tallinn (Reval) with Estonian engineer Jansen since April by June of 1917; after in Petrograd by November 1917;

during the fighting between the “whites” and “reds” after the Bolshevik Revolution towards the end of 1917 (Minsk - here in December 1917 - and after Bychau = Bychow) by summer 1918 my grandfather Marian or Jerzy Konstantynowicz served in secret service of White Corps under general Dowbor - Musnicki (a troop under command of engineer Wroblewski - who later worked in an armoury in Pionki in the thirties of 20th century keeping in touch with the family Wankowicz still - recognized Mahileu and Babrujsk) and fought (Orsa = Orscha, Rahacou - 4th infantry regiment, 1st division of the Polish Shots, Hradzianka) against the Bolsheviks for freedom of this country; he carried out duties of courier (Minsk, Babrujsk, Barysau) for the Polish Women Rings; after in the Civil Guard of the Minsk Government and the Government of Mahileu - then met the family of Wankowicz (“quod vide” Appendix D about this family) in Old Kaluzyca = Kaluzyn because Mr. Witold "Tolo" Wankowicz was chief the Union of Weapon in the Ihumen district (section of the Polish Military Organization) and my grandfather was messenger between the Luboszany estate and Kaluzyca in autumn 1918;

he was near to general Wejtko (ensign of orderly in Minsk and Vilna 1918) in the Self-defence of Lithuania and Belarus;

after the collapse of tsarist Russia, Poland regained its independence after 123 years of foreign rule and he was professional officer in intelligence service of Polish Army (04 December 1918 he owned document in Marian Konstantynowicz name but he wasn't this person surely) 1918 - 1947; military oath in Vilna on December 29th, 1918 during defense of the town against Soviet troops; the 77th Kovno Regiment after; he served when Poland was fighting with the Bolsheviks in defense of its independence (1919 - 1920).

The LIDA garrison (the barracks had name of Marshal Edward Rydz Smigly; the 77th Infantry Regiment handed over an estate to Rydz Smigly on the west of Lida near by a farmland of famous family Pilecki) by morning 18 - 09 - 1939; on September 19th, 1939 he was in Landvarov (= Lentvaris), ZAVIASY and arrived at the Rudziszki (= Rudiskes) station and (probably) after across Orany (= Varena) station arrived in Grodno (= Hrodna) - here on September 20th and overnight 20/21 September 1939; on September 21st he gone on Lithuania (= Litauen; registered at the Vievis station); he was in camps for prisoners of war in: Palanga, Vilkaviskis, Ponoj (= Ponoi in USSR), Archangel = Archangelsk and Viazniki = at the Wjasniki station (here in August 1941; that is the Jusha camp);

1941 - May 1947 Army of general Anders. 1947 - 1948 emigre in ARGENTINA. I think he lived in Mexico, too. I don’t know where he died; he used pseudonym Antoni Stanislav Stankiewicz.

© All rights reserved. No part of this work covered by copyright hereon may be translated and/or reproduced in any form or by any means - graphic, electronic, or mechanical - including photocopying, recording, downloading, uploading, taping, or storage in an information retrieval system, without the prior written permission of the copyright owner - Bogdan Konstantynowicz from Lodz.

Copyright by Bogdan Konstantynowicz from LODZ, Poland - prawa autorskie dla Bogdana Konstantynowicza z Łodzi, Polska. Wszelkie prawa zastrzeżone. Każda reprodukcja lub adaptacja całości bądź części niniejszej publikacji niezależnie od zastosowanej techniki (drukarskiej, fotograficznej, komputerowej, nagrań fonograficznych itd.) wymaga pisemnej zgody Autora - wydawcy.

Niemcy od samego początku kampanii napierają na sowietów o szybkie wkroczenie do Polski. Dnia 03.09 Ribbentrop depeszuje do Moskwy, że Niemcy będą musieli operować w strefie rosyjskiej. Przebywający w Berlinie oficerowie rosyjscy mieli omówić współdziałanie w szczegółach. Dnia 05.09 Mołotow uznał współdziałanie za absolutnie konieczne.

Z pracy prof. A. Pepłońskiego o "Służbie wywiadowczej (...)" wynika, że II-gi Oddział Sztabu Naczelnego Wodza dnia 06.09.1939 roku uzyskał za pośrednictwem wywiadu KOP-u informacje o zakwaterowaniu nowych wielkich jednostek sowieckich wzdłuż granicy z Polską.

Już 08.09 w BERLINIE zastanawiano się jak przegrupować siły, wobec nie wykonania planu zniszczenia polskich sił, w trakcie niemieckiego KONCENTRYCZNEGO ataku na Warszawę.

Dowódca OKH, gen. BRAUCHITSCH, obawiał się w każdej chwili ofensywy na ZACHODZIE. Nawet za cenę ZREZYGNOWANIA z OPANOWANIA całej Polski, CHCIANO przerzucić część sił na Zachód. Nie dziwi, dlaczego Hitler rozpoczął wojnę przemówieniem na cześć współpracy sowiecko - niemieckiej, mówiąc, że z Rosją przenigdy już nie dojdzie do konfliktu.

Dnia 09.09.1939 roku sowiety zawiadamiają Niemców, że są zdecydowani zaatakować szybko Polskę (wg Aleksander Bregman, Najlepszy sojusznik Hitlera, wyd. Kraków w 1983 roku, s. 59). Odbyło się to w rozmowie Mołotowa z Schulenburgiem w Moskwie dnia 09 września 1939 roku. Była bowiem fałszywa informacja o zdobyciu Warszawy przez Niemców w dniu 08 września. Wiadomo z TVP z dnia 20.09.1995 roku, że sowieci podjęli pierwszą decyzję o ataku na Polskę na dzień 11 września 1939 roku.

NIEMCY realizują pierwszy dzień plan FALL WEISS II. HITLER 10.09 żąda informacji, jaka jest najkrótsza LINIA, z której najmniejsze siły mogłyby ubezpieczać "PRZECIW pozostałemu polskiemu OBSZAROWI, (...) jeśliby RESZTA WSCHODNIEJ Polski nie miałaby być przez nas OBSADZONA".

gen. Sosnkowski (samolotem z Brześcia, jest tu do świtu 13.09)

Stanisław Stroński, szara eminencja zamachu stanu, 10.09 wieczorem odbył we Lwowie długą rozmowę z Sikorskim. Stroński nocą 10/11.09 wyruszył ze Lwowa ku granicy rumuńskiej; przekroczył ją zapewne dopiero dnia 12.09.

10.09 Mołotow w rozmowie z Schulenburgiem odwołał swoją informację z dnia poprzedniego (09.09), że sowieci zaatakują dnia 11.09. Przesunął prawdopodobnie teraz datę tego ataku na dzień 16.09. Tłumaczył to “zaskoczeniem” strony bolszewickiej ofensywą niemiecką?! Dopiero dnia 13.09 Mołotow w rozmowie z Schulenburgiem zawiadomił, że sowiecka armia osiągnęła stan gotowości wcześniej i teraz podał datę ataku na 15 września.

Zgodnie z “Wytycznymi Naczelnego Wodza” do koncentracji wojsk w Małopolsce Wschodniej z dnia 10.09, o godzinie 12.00 i 13.00 dnia 11.09 Sztab Główny wydał rozkaz dla dowódcy OK nr III w Grodnie. Gen. Olszyna - Wilczyński miał ewakuować wojska liniowe z Korytarza Wileńskiego i z Grodzieńszczyzny. Najpierw Olszyna nie wierzył w ten rozkaz i zażądał osobistej rozmowy telefonicznej z Wodzem.

Płk Kazimierz Rybicki opuścił LIDĘ i dostał nieznane stanowisko w Sztabie Obszaru Warownego “Wilno”. Wiadomo o próbach podjętych (dnia 17.09 wieczorem) przez płk vel podpułkownika vel mjra Bobiatyńskiego oraz płka dyplomowanego Edwarda Perkowicza, aby namówić płka Kazimierza Rybickiego do przejęcia dowodzenia w Wilnie. Mieli poparcie oficerów “Wilnian”.

Ponieważ sowieci dnia 11.09 (wg wiadomości z TVP z dnia 20 września 1995 roku) nie zaatakowali Polski, Ribbentrop przedepeszował do Moskwy do swojej ambasady, że może to oznaczać wytworzenie się "próżni politycznej" w sowieckiej strefie interesów (wg Aleksander Bregman, "Najlepszy sojusznik Hitlera", wyd. Kraków w 1983 roku, s. 60).

Dnia 11 września we Lwowie, opozycja "zaproponowała Sikorskiemu zamach stanu i objęcie władzy" (Jurga, (...), s. 456). "Incredibile dictu!" Na porannym, w dniu 11 września, zebraniu uczestniczyli Karol Popiel, gen. broni Józef Haller, gen. M. Kukiel, redaktor Z. Nowakowski (BRAT TEMPKI, SZEFA STR. Pracy na Śląsku). Był GEN. L. Żeligowski. Już 11.09 NOWAKOWSKI widział w GRONIE nowej WŁADZY też gen. DYW. Sosnkowskiego. "Qui tacet, consentire videtur!" Sikorski odmawia powołania "Komitetu", który byłby niezależnym ośrodkiem władzy. Dnia następnego "dwójka" przekaże informację o tym fakcie do Marszałka. Marszałek w Ołyce, zawiadomi o tym Prezydenta Polski.

W tym dniu, we Lwowie, walczył już 2 p.p. “grodzieńskiej”. WYDAJE się, że pod wieczór 12.09 do miasta WCHODZI jeszcze 1 oraz (w późniejszym czasie), 3 PP Grodzieńskiej.

Na ten dzień, do garnizonu Lidy, gdzie mieścił się Ośrodek Zapasowy 19 DP, wyznaczono zbiórkę kolejnych partii rezerwistów z Nowogródczyzny (relacja u Liszewskiego). Jeszcze 18 września nieuzbrojonych i nieumundurowanych rezerwistów w Lidzie było ok. 2.000 ludzi. Nie liczę dodatkowego “pułku”, bo taką siłę reprezentował OZ 19 DP, stojący do RANA (?) 15 września w Lidzie. Do południa (?) 17.09 w Lidzie była ponadto kompania zapasowa 77 pp w sile uzbrojonych 350 żołnierzy i tzw. “szkielet szkoleniowy 77 p.p.” Komp. zapas. 85 pp, dnia 16 września doszła do Wawiórki, idąc z rejonie Grodna do Lidy (tutaj dopiero doszli w nocy 17/18 września).

Dnia 13.09 (wg Aleksander Bregman, “Najlepszy sojusznik Hitlera”, wyd. Kraków w 1983 roku, s. 60) Mołotow wzywa w Moskwie Schulenburga i oświadcza mu, że sowiecka armia osiągnęła stan gotowości wcześniej niż się on spodziewał: “(...) akcja sowiecka będzie mogła być podjęta wcześniej niż to zakładano w poprzedniej rozmowie”. Oznacza to, że datę ataku przesunięto z dnia 16.09 na 15.09, o czym wiedział też ambasador niemiecki w Bukareszcie.

Wg Zawilskiego “Naczelne dowództwo jeszcze 13 września wydało zarządzenie, uznające całe terytorium państwa za obszar operacyjny”. Oddzielne dowodzenie przez Min. Spraw Wojskowych tyłami i ośrodkami zpasowymi stało się zbędne. Dużą część oddziałów znalazła się w bezpośredniej dyspozycji Naczelnego Wodza (Zawilski, t. 2, s. 78).

Już 13.09 nasz wywiad meldował "oznaki zwolnienia tempa ruchu (...) pancernych" wojsk niemieckich. Wróg sądził, że “przyczółka rumuńskiego będziemy bronili do kresu możliwości” (Porwit, t. III, s. 60).

Dnia 13.09 Marszałek wydaje rozkaz dla gen. Kleeberga do obrony obszaru Polesia. Obrona ma obejmować także Brześć (zmiana tego fragmentu rozkazu nastąpi dopiero po około godzinie 19.00 dnia 16 września). Brygada KOP “Polesie” ma wysłać oddziały rozpoznawcze do Słonimia i Baranowicz. Kleeberg ma przygotować oddziały partyzanckie z marynarzy z Pińska.

Informacje o sytuacji w Sztabie OW “Wilno” przekazał dnia 12.10.1939 roku w Paryżu, mjr dyplomowany Aleksander Romiszowski, szef Sztabu Dowództwa Obszaru Warownego “Wilno”. Przedostał się do Francji przez Łotwę. Nieco informacji o sytuacji dnia 13.09 jest z książki płka Leona Mitkiewicza “Wspomnienia kowieńskie”, który tego dnia jako konsul Polski na Litwie przejechał z Kowna do Wilna po instrukcje.

Z Grodna na Lwów w dniach 10 - 13 września, wyjechała “grupa Grodzieńska” (Zawilski, t. 2, s. 79). Hulewicz dotarł do Lwowa w dniu 12 września wieczorem, a dnia 18 września w południe znowu odebrał od płka Adamowicza dowodzenie Grodnem.

Grupa “Grodno” ppłka Czerny, w dniu 16 września została zablokowana na stacjach na odcinku kolejowym na północ od Równe; od dnia 17 września walczy i wycofuje się przed sowietami. Grupa ta została całkowicie zniszczona na wschodnim przedpolu Kamienia Koszyrskiego podczas bohaterskiego marszu przebojowego na Polesiu. Pułkownik Czerny jeszcze dnia 02 października jest w grupie oficerów otoczonych przez sowietów w lasach koło Ostrowia Lubelskiego - jest tutaj też gen. Ruckeman - Orlik. Nasycenie tych terenów wojskami sowieckimi uniemożliwiło większości z nich dotarcie do dywizji generała Kleeberga, który w tych dniach odpierał Armię Czerwoną wspomaganą już w dniu 02 października przez Niemców ponownie wychodzących zza Wisły przez Dęblin na wschód.

W nocy 13/14 września ODDZIAŁY z AUGUSTOWA ewakuują się transportem kolejowym przez Dąbrowę Białostocką, a dalej na Sokółkę dniem 14.09.

Marszałek przybył na lotnisko Młynów pod Dubnem i rozpoczyna dowodzenie wojskami z myślą o ściągnięciu sił na Przedmoście i wysłaniu władz cywilnych do Francji.

1. Por. Zamora leci do Lidy z rozkazami od Sztabu Naczelnego Wodza dla garnizonu Lidy

2. Wykonywano loty rozpoznawcze dla dowódca Obszaru Warownego Wilno i komend. Bazy nr 5 w Lidzie

4. Nacz. dowódca wydało rozkaz przeorganizowania Esk. w Esk. Dalekiego Rozp. kpt. S. Sawczyńskiego. Nie zrealizowano

Do Młynowa nadchodzą depesze od gen. Wilczyńskiego z GRODNA i od gen. KLEEBERGA z Pińska:

1. Informują, że z Baranowicz i ze Słonimia, oddziały odeszły i są na południe od szosy “słuckiej”

2. Z Nowej Wilejki odjechały trzy szwadrony. Ich celem dotarcie do stacji Krasne o 45 km na wschód od Lwowa

4. Olszyna melduje, że w Wołkowysku są już gotowe dwa zapasowe pułki kawalerii

5. Baza nr 5 w Lidzie prosi o dalsze rozkazy (wiemy, że równolegle do Lidy doleciał samolot z takimi rozkazami)

6. Obrona Grodna w przygotowaniu! Dnia 14.09 wstrzymano w OK III Grodzieńskim formowanie nowych oddziałów marszowych, z powodu braku uzbrojenia utraconego w Dęblinie.

Dnia 14.09 gen. Olszyna - Wilczyński dostaje kolejny rozkaz ze Sztabu Naczelnego Wodza, spod Dubna:

“Oddziały liniowe ze zgrupowań “Grodno” i “Augustów” oraz formacje zapasowe i marszowe z terenu Wileńszczyzny miały być przetransportowane pociągami na południe, przez Brześć i Polesie, a oddziały, które można było użyć do działań ruchowych miały być przewiezione do Małopolski Wschodniej, pozostałe gen. Fr. Kleeberg miał pozostawić do obrony Polesia i Brześcia. Oddziały Korpusu Ochrony Pogranicza znajdujące się na granicy radzieckiej i litewskiej miały pozostać na miejscu” (cyt. z Mierzwińskiego, “Generałowie (...)”, s. 93).

Tym razem Marszałek zamierza oprzeć obronę Polski o obszar Przyczółka Rumuńskiego, a nie o całą Małopolskę Wschodnią. Jest to związane z planem Aliantów, wojny długotrwałej. Marszałek chce, aby Warszawa i Przedmoście Rumuńskie przetrwały w walce do wiosny 1940 roku, co jest w sprzeczności z planami Francji i Anglii. Marszałek liczy jednak na francuskie działania od dnia 16.09 począwszy, co koryguje w dniu 15.09 wieczorem gen. Faury przenosząc termin tej ofensywy na rano 17.09!

Gen. Olszyna - Wilczyński zarządza utworzenie GO “Wołkowysk” na czele z gen. Przeździeckim. Ta grupa operacyjna osiągnie stan gotowości bojowej w dniu 16.09.

Dnia 14.09 Marszałek ostatecznie rozkazał ewakuować wojsko liniowe z “Korytarza”, z pozostawieniem władz cywilnych. Dnia 16.09 kategorycznie rozkazano gen. Olszynie - Wilczyńskiemu opuścić Grodno, pozostawiając w mieście tylko wojska liniowe powstające z OZ 29 DP. Grodno ma się zamienić w izolowane centrum obrony. Wiadomo, że gen. Olszyna - Wilczyński w Grodnie już dnia 14.09 rozwiązał GO “Grodno” w związku z ewakuacją całej Polski północno - wschodniej na Przedmoście Rumuńskie. Takie rozkazy dnia 14.09 były wypadkową kilku elementów, a to wiadomości z Zachodu do MSZ-u o odmowie ofensywy alianckiej "w dużym stylu" z dnia 14.09 oraz informacji o koncentracji wojsk sowieckich na naszej granicy, a ponadto wiadomości (?) o rozmowach Sikorskiego z Noelem w Krzemieńcu w tym właśnie dniu 14 września.

Tego dnia, Niemcy zablokowali ruch naszych eszelonów z Brześcia na wschód i na Słonim. Zajęli bowiem stacje: Tewla i Żabinka. Broni się tutaj pociąg PANCERNY NR 55. Pociąg PANCERNY NR 53 udało się skierować w NOCY 14/15.09 na tor z Brześcia do Kowla. TRASA była przejezdna.

Z Grodna do Wołkowyska zostaje wysłany Maciej Kalenkiewicz i od dnia 15.09 do 18.09 rano jest przy gen. Przeździeckim, który dostał rozkaz utworzenia nowej grupy operacyjnej “Wołkowysk”. Od 18.09 jest Kalenkiewicz adiutantem taktycznym 110 p. uł. podpułkownika Dąmbrowskiego w Izabelinie pod Wołkowyskiem. GO "Wołkowysk" wraz z BK Zapasową “Wołkowysk”, dostaje od Olszyny w dniu 14 września, rozkaz obrony rejonie Mosty - Wołkowysk, w celu nie dopuszczenia Niemców do węzła kolejowego w Baranowiczach i w kierunku Lidy i Wilna. Część oddziałów na obszarze DOK III zakwalifikowano do przewiezienia “na południe”, czyli aż na Przedmoście Rumuńskie. Część miała być też przewieziona do rejonu Równe - Dubno - Krzemieniec, czyli do “Małopolski Wschodniej”. Trzecia grupa oddziałów miała bronić Polesia, w tym część marynarzy w walce partyzanckiej, do czego ich zaczęto szkolić w Pińsku.

Dnia 15.09 sowieci nie zaatakowali - a jedynie weszły ich jednostki zwiadowcze (pod Wilno i zrzut radiowy do m. Szkło na zach. od Lwowa). Wobec tego dnia 15.09 Ribbentrop zadepeszował do Moskwy, że Niemcy nie będą ścigali Polaków do granicy wschodniej. Dnia 16.09 i nocą 16/17.09 Polacy aktywnie kontynuowali manewr przerzucenia wojska na południe Kraju. Objęto nim już Lubelszczyznę (Dąb - Biernacki) i Brześć. Sowieci dokonali 16 września przerzucenia brygad pancernych z Wołynia nad Zbrucz. Niemcy zaś m.in. dokonali odwrotu w rejonie na wschód od Brześcia (16.09) oraz spod Włodzimierza Wołyńskiego (wiecz. 15.09 i noc 15/16.09) i pod Sokalem (16/17.09 i 17.09).

Ostatnia rozmowa telefoniczna Sztabu Kleeberga pod Pińskiem, ze Sztabem Marszałka, właśnie będącym w Tarnopolu. Rozmawia mjr Grzeszkiewicz z III Oddziału Sztabu Kleeberga z Klimeckim. Już 15.09 wieczorem nie uzyskano połączeń. Dopiero 16.09 zostanie wysłany kurier drogą lotniczą. Ponieważ już dnia 08.09 Niemcy przejęli szyfr operacyjny pod Kutnem, łączność centralną zorganizowano na szyfrze “mar-Gamma” i tak było do utraty głównej radiostacji Floty Rzecznej, gdzieś w trakcie przebijania spod Kowla do Włodawy nocą 27/28.09. Prawdopodobnie Klimecki w tej rozmowie telefonicznej rozwijał rozkazy Marszałka z dnia 14.09 wydane dla Kleeberga i dla OK III w Grodnie. Dnia 15 września wydano rozkaz dla gen. Ruckemana - Orlika powrotu z Pińska na granicę sowiecką (z rozkazem “nie przepuścić sowietów przez granicę”, o czym poinformowano Kleeberga dnia 17.09 rano) do Dawidgródka, a dla płka Boryckiego (dowódcy garnizonu Baranowicze) do powrotu z Łunińca do Baranowicz.

14 kmk (kompania mostów kolejowych) kpta Wiatrowskiego w dniu 14.09 przejechała częścią do Łososiny, częścią była w Kuźnicy. W nocy 14/15.09 obsadzono linię kolejową Grodno - Sokółka - Suwałki i Grodno - Mosty n./Niemnem. Ponadto utrzymano ruch od Grodna przez Orany do Landwarowa i Wilna. Dnia 15.09 usunięto zniszczenia na stacji Mosty nad Niemnem, a zniszczono odcinek kolei od Sokółki do Kuźnicy.

Olszyna ok. dnia 15 września przysłał do Wilna swojego zastępcę, płka dyplomowanego Okulicza - Kozaryna. Kiedy Olszyna wyjeżdża z Grodna, dowodzenie przejmuje komendant miasta, płk Adamowicz.

Olszyna zatrzyma się w Wołkowysku u gen. Przeździeckiego. Olszyna “na wyraźne polecenie Marszałka” dnia 16.09 ostatecznie wyjechał do Pińska (z Wołkowyska), a noc 16/17.09 spędził w Pińsku; dnia 17.09 wieczorem “wraca (...) do Grodna”; podczas przejazdu, po południu 17 września w rozmowie z Przeździeckim zdecydowano walczyć z sowietami. Przeździecki ma iść na odsiecz Wilna.

Dnia 15.09 opuszcza Wilno dowództwo Obszaru Warownego “Wilno”. Jest inf., że odjechano na rozmowy z sowieckim zwiadem pancernym, który przez granicę przedostał się aż pod Wilno. We wspomnieniach Błońskiego (dow. batalion wart. z Prużan) zawarto inf. o rozmowach ofic. sow. z dowódcami polskimi w dniach (ok.) 15 - 16.09, w rejonie Drohiczyna Poleskiego.

Dnia 15.09 na obszarze Korytarza Wileńskiego sformowano ostatecznie OZ 29 DP w Grodnie i OZ 19 DP w Wilnie (po przyjeździe z Lidy wiecz. 15 września). Z tym, że Umiastowski w książce “Przez kraj niewoli” (Londyn 1947, s. 11) pisze, że jego kompania zapasowa z 85 pp stała jeszcze w nocy 16/17 września w rejonie Wawiórki (?). Oznacza to, że w dniach 14 - 16.09 szła z rejonie Grodna na wschód. Dopiero nocą 17/18.09 doszli do koszar 77 pp w Lidzie. Jeszcze tej samej nocy 17/18.09 (Umiastowski opisuje, że w koszarach palono nocą dokumenty) jego kompania zapasowa poszła z Lidy na północ w stronę Bastun (tutaj po południu dnia 18 września) i na Ejszyszki (w Ejszyszkach noc 18/19 września).

W Słonimiu załadowano do eszelonów kolejowych tyły SGO “Narew”. Garnizon z Baranowicz wraz z ppłk Boryckim przejechał do Łunińca na Polesiu, ale droga na Sarny była chwilowo zablokowana. Komendantowi garnizonu Baranowicze wydano rozkaz do powrotu do miasta, ale bez wojska.

W LIDZIE pozostaje tylko “SZKIELET SZKOLENIOWY” 77 P.P. oraz kompania zapasowa 77 P.P. w sile tylko 350 żołnierzy (UZBROJONYCH). Jest PONAD 2.000 NIEUMUNDUROWANYCH żołnierzy, których wezmą do niewoli BOLSZEWICY dnia 18 września. Dowodził całością tak w Oranach, jak i w Lidzie, płk Blumski.

Olszyna, rano dnia 16 września, dokonuje przeglądu jednostek kawaleryjskich w Wołkowysku. Część ułanów jest źle uzbrojonych (wg “Droga do Ostrej Bramy”, tom I). Olszyna “na wyraźne polecenie Marszałka” dnia 16.09 ostatecznie wyjechał do Pińska (z Wołkowyska). Noc 16/17.09 w Pińsku. Dnia 17.09 wieczorem “wraca (...) do Grodna”, ale po południu 17 września w rozmowie z Przeździeckim zdecydowano walczyć z sowietami.

Rano: nadeszły rozkazy do Wołkowyska (z Kołomyi), dla gen. Przeździeckiego, aby natychmiast ewakuował koleją do Małopolski swoją GO “Wołkowysk”. Do dnia 17.09 RANO Przeździecki nie doczekał się na TRANSPORT kolejowy. Trudno mi powiedzieć, czy rozkazy o ewakuacji również GO Przeździeckiego (jeszcze dnia 14 września wyznaczono jej zadanie obrony rejonu Wołkowyska i Mostów nad Niemnem) były datowane na 15 września? Olszynie rozkazano dnia 16 września (zapewne rano ?), aby “pilnie opuścił Wołkowysk” i udał się do Pińska, do Sztabu gen. Kleeberga.

Miejsce pobytu, dnia 16 września, płka dyplomowanego Perkowicza i płka Rybickiego Kazimierza, nie jest mi znane. Raport o sytuacji w Wilnie złożył płk Rybicki, który opisał m. in. jak dnia 17.09 był namawiany przez "ppłka Bobiatyńskiego, reprezentującego grupę oficerów - Wilnian oraz przez płka Perkowicza", żeby “ogłosił się dowódcą i objął ster władzy”, bo w przeciwnym razie “Wilno zostanie oddane bez strzału”. Rybicki odmówił, "powołując się na legalizm" (wg Liszewskiego, Wojna (...), s. 98).

Po południu 16 września, prawdopodobnie EKSPOZYTURA DOK III w Wilnie (płk KOZARYN - OKULICZ) ROZKAZAŁA pułkownikowi BLUMSKIEMU, ABY OZ 19 DP opuścił garnizon Wilna i odjechał na przygraniczną (przy granicy Litwy) stację Orany. Wydaje się , że stwierdzenie z książki Zawilskiego o istnieniu w Wilnie i w “Korytarzu” konfliktu kompetencyjnego dotyczącego podległości jednostek wojskowych - ma związek z postacią gen. Olszyny - Wilczyńskiego, szefa III DOK w Grodnia. Miał on część ”tyłów” odesłać do Wilna, wg rozkazu z 14 września. Konflikt kompetencyjny mógł zaistnieć dnia 15 lub 16 września. Wtedy całość terytorium Polski była już od dnia 13.09 “obszarem operacyjnym” i zaczęła w sferze wojskowej podlegać Marszałkowi Rydzowi - Śmigłemu. Ośrodki Zapasowe i tyły były rozformowywane i przekształcane w jednostki liniowe. Tak np. w dniach 14 - 16.09 powstała GO “Wołkowysk” gen. Przeździeckiego. Te różnice kompetencyjne, o których tutaj wspomniano, to wyjęcie spod władzy Min. Spraw Wojskowych wojsk tyłowych i zapasowych, którymi dotąd zarządzały Dowództwa Okręgów Korpusów, w tym przypadku DOK III w Grodnie, szefowany przez gen. Olszynę - Wilczyńskiego.

Wiadomo, że pewnym grupom wojska rozkazano koncentrację w Wilnie, a nie w Grodnie, czy w Wołkowysku. Umiastowski podał też, że jeszcze dnia 17 września jego kompania podchorążych lub zapasowa, maszerowała na wschód, dochodząc do Lidy. W Lidzie koncentrowali się rezerwiści jeszcze dnia 12 września.

dn. 16.09 pozostawano w wyznaczonych dnia 14.09 punktach linii kolejowych “Korytarza”.

Rozkazy Marszałka dla DOK III i IX uległy po dniu 14 września modyfikacjom, tak więc dnia 16.09 po godz. 19.00, wydano rozkaz do ewakuacji na południe także dla Twierdzy Brześć, co gen. Plisowski wykonał w nocy 16/17.09 do godz. 01.00.

Nadal w Wilnie pozostawał ośrodek zapasowy 1 DPLeg. i w Nowej Wilejce - OZ Wileńskiej BK. Na granicach Korytarza stały Pułki KOP: “Orany”, “Wilno”, “Wilejka”, “Głębokie”, “Baranowicze”. Ponadto batalion ON “Sejny” i półbrygada ON “Dzisna” płka dyplomowanego Perkowicza oraz Garnizon “Dzisna”. Była jeszcze półbrygada ON podpułkownika Ignacego Bobrowskiego, lecz nie mamy o niej żadnych danych.

Wiemy, że w nocy 16/17.09 OZ 19 DP w sile improwizowanego pułku, znalazł się w Oranach. Prawdopodobnie bezpośrednim powodem ruchu eszelonu z wojskiem była informacja wywiadu o możliwym w dniu następnym ataku ze strony sowietów lub rozkaz z Ekspozytury DOK III w Wilnie. Wiedziano, że nie zdążą dojechać przez Baranowicze i Sarny do Małopolski Wschodniej.

Umiastowski pisze, że Blumski był w Lidzie nocą 17/18 września, a miało to związek z atakiem sowieckim. Umiastowski w książce “Przez kraj niewoli” (Londyn 1947, s. 11) pisze, że jego kompania zapasowa z 85 pp stała jeszcze dnia 17 września rankiem w rejonie Wawiórki (?). Dopiero nocą 17/18.09 doszli do koszar 77 pp w Lidzie. Jeszcze tej samej nocy 17/18.09 (Umiastowski opisuje, że w koszarach palono nocą dokumenty) jego kompania zapasowa poszła z Lidy na północ , w stronę Bastun (tutaj po południu dnia 18 września) i na Ejszyszki (w Ejszyszkach noc 18/19 września).

Do Baranowicz nadjeżdżały nowe składy ewakuacyjne, nawet dnia 17.09 rano (w sile ok. 1000 żołnierzy). Brak jest jakichkolwiek pewnych danych o pracy najnowocześniejszej w Polsce radiostacji w Baranowiczach.

Walki z sowietami w “Korytarzu” trwały od godz. 03.00 dnia 17.09, gdy sowieckie wojska przeprawiły się przez Dźwinę i zaatakowały stanicę KOP-u w pobliżu Dzisny. Straty ponoszą obie strony.

W Wilnie jest “kilkanaście tysięcy wojska polskiego”, co prawda tylko częściowo uzbrojonego. Były też “tysiące ochotników”. Było mało broni i amunicji! Na lotnisku Porubanek pod Wilnem były jakoby tylko stare ćwiczebne maszyny. Rozpoznawały sowietów 17.09. Jakiś nasz bombowiec poleciał nad stację końcową Lepel a inny bombowiec dokonał bombardowania dróg w Śmiłowiczach. Dnia 17.09 na lotnisku w Lidzie - największym na Wileńszczyźnie - nie było samolotów bojowych, jak podaje Liszewski. Wg moich wyliczeń powinny być dwa samoloty: jeden z 51 Eskadry, a ponadto jeden samolot myśliwski należący do Bazy nr 5. Tego samolotu Baza nie chciała po wyremontowaniu oddać eskadrom liniowym! Jednak ta ostatnia maszyna uległa zniszczeniu rankiem 17.09 w momencie startu z w Lidzie. Było też na lotnisku ponad 20 szt. maszyn ćwiczebnych i szkolnych, które dnia 18.09 wpadły w sowieckie ręce. Jest ich “kilkadziesiąt” (wg Łossowskiego, “Litwa (...), s. 385). “Cała kadra ośrodka zapasowego 5 pułku lotniczego z Lidy” skierowała się na Łotwę (j.w., s. 385). Na lotnisku jest rzut kołowy 5 p. lotn. Sprzęt wywieziono do południa dnia 18 września (sugeruje to Umiastowski, s. 11 - 13).

Olszyna - Wilczyński od rana 17.09 do wiecz. 17.09, jedzie z Pińska do Grodna. Przeździecki już rano 17.09 próbował namówić gen. Kmicic - Skrzyńskiego z Podlaską BK do "odsieczy" Wilna. Jednak szef Sztabu Podlaskiej BK drogą telefoniczną podporządkował Brygadę generałowi Kleebergowi w Pińsku. Kleeberg bowiem postanowił walczyć raczej z Niemcami, mimo że wydał ”rozkazy specjalne” dla Flotylli Pińskiej, aby walczyła z atakującymi sowietami. Podobne rozkazy do walki z sowietami miał Sztab KOP w Dawidgródku, co potwierdzono telefonicznie o 06.00 rano 17 września.

A oto niektórzy wyżsi oficerowie z Wilna i rejonu Wileńszczyzny w dniu 17 września

1. mjr. dyplomowany Aleksander Romiszowski - szef Sztabu OW “Wilno”

3. płk Kazimierz Rybicki (19.09 o godz. 13.00 w folwarku Rejówka, na połudn. - zach. od Wilna stacza walkę), bez określonego przydziału w OW “Wilno” od 11.09

4. kpt Wiłkojć - na 3 ciężarówkach wiozących lotników z Lidy, prawdopodobnie w Oranach w dniu 20.09 związany z grupą płka Rybickiego, jednak dotarł 22.09 do Grodna, a potem na Litwę

5. ppłk Ignacy Bobrowski dow. półbrygady ON, a od 19.09 dowódca grupy 100 konnych wychodzących z Landwarowa

6. płk dyplomowany Edward Perkowicz - przejściowo wiecz. 17.09 w Wilnie, dowódca półbrygady ON “Dzisna”, przeszedł na Łotwę w nocy 20/21.09

7. mjr Kazimierz Zaorski (potem płk), dowódca szw. marsz. 4 p. uł. i szw. marsz. 13 p. uł.

13. płk dyplomowany Jarosław Okulicz - Kozaryn, szef Ekspozytury DOK III w Wilnie od ok. 15 września

20. por. Barancewicz - dowódca 20 baterii art. plot., z którą wyszedł z Wilna wraz z grupą płka K. Rybickiego

21. por. Zdzisław Bałachowicz, syn gen. St. Bułak - Bałachowicza

22. rtm. Konstanty Anton - dowódca 8 szw. KOP “Krasne” z pułku KOP “Wilejka”

23. Płk “Siedlecki” - nieznana funkcja w dniach 01.09 - 18.09; w Zawiasach 19.09 tworzył oddział do dalszej walki z sowietami, a od dnia 20 września w Grodnie

24. kpt. Wiatrowski - dowódca 14 kmk, w Zawiasach dnia 19.09 rano

25. ppłk st. spocz. Adam Sielicki - w domu nad jez. Narocz, gdzie zginął

26. dwaj pułkownicy o nieznanych przydziałach: podpułkownik Obtułowicz - przeciwny oddaniu Wilna, w Sztabie OW “Wilno” oraz

Do wieczora tego dnia, w Lidzie był ”szkielet szkoleniowy” 77 pp. Swianiewicz podaje, że w Lidzie były “kadry 77 i 85 pp”, do których po 13.09 odesłano z Garwolina sztandar tego ostatniego pułku. Było też w tym momencie 350 uzbrojonych żołnierzy z kompanii zapasowej 77 pp (Liszewski, s. 49, wyd. bezdebitowe). "Tegoż dnia pod wieczór wszyscy wojskowi otrzymali trzymiesięczne pobory i rozkaz rozproszenia się , otworzono też magazyn z ubraniami cywilnymi, żeby chętni żołnierze mogli się przebrać po cywilnemu. Natomiast oficerowie, podoficerowie i niektórzy szeregowcy zorganizowali się, zabrali najlepszą broń i ruszyli w kierunku zachodnim, z myślą połączenia się z innymi oddziałami polskimi" (wg p. Pawlaka Jana z USA, czytelnika chicagowskiego “Dziennika Związkowego”, będącego wojskowym w Lidzie w 1939 roku). Wiadomo, że “resztka rzutu kołowego 5 Pułku Lotniczego” z Lidy, dojechała do wsi Wawiórka o 23 km na zachód od Lidy, chyba w południe 17 września. Lotnicy ci dotarli do Grodna, gdzie uczestniczyli w walkach z sowietami. Na lotnisku w Lidzie pozostały stare 23 awionetki, a w mieście 2 tysiące nieuzbrojonych rezerwistów. Stawiam hipotezę, że resztka komp. zapas. 77 pp, późnym wieczorem 17 września, napotkała podczas marszu z Lidy (tego brak we wspomnieniach) kompanię zapas. (w tym podchorążych) 85 pp. Zawrócili do miasta. Była już noc 17/18.09, jak opisał Umiastowski. Może z nimi zawrócili lotnicy. Spotkamy się z nimi (jechali ciężarówkami) pod Oranami, skąd dopiero mogli się dostać do Grodna. W koszarach musiała być jeszcze nocą 17/18.09 nieznana grupa likwidująca dokumentację garnizonu.

Zasadnicza część OZ 19 DP, dnia 15.09 przejechała z Lidy do Wilna; dnia 16.09 w Wilnie? Na noc 16/17.09 przejechali eszelonami do Oran.

Dnia 17 września sformowano w Wilnie eszelon z artylerią na lawetach.

Od dnia 17 września do rana 20 września Ośr. Zapas. 19 DP był na stacji w Oranach, oczekując na grupy, jakie wyszły z Lidy w nocy 17/18 września.

Wieczorem 17.09 gen. Olszyna - Wilczyński dociera do Grodna. Wiadomo, że dnia 17.09 Olszyna - Wilczyński załamał się nerwowo. Od razu wydaje rozkaz dla Grodna do demobilizacji. Jest wtedy późny wieczór 17 września. Jest z nim "ścisły Sztab". Prawdopodobnie w Grodnie czekały na Olszynę rozkazy nieznanego ośrodka dywersyjnego, może nawet od gen. Rommla z Warszawy.

Nocą, garnizon “Dzisna” w Hermanowiczach, a o 12 km na południe od niego jest cały 2 - batalionowy pułk KOP “Głębokie”. Stoi na noclegu w m. Łużki. Batalion “Podświle” pozostawił daleko na południe od siebie sowiecką Brygadę Czołgów pędzącą na zachód. Podobnie odskoczono od sow. 5 DStrzelców. Ogólny kierunek wycofywania określała jednak granica Łotwy.

Już nocą 17/18.09 płk Kozaryn - Okulicz z Wilna, rozkazał opuścić Wilno grupie oficerów wywiadu (Liszewski, s. 275), którzy mieli dostać się na Łotwę. Sądzę, że był tam też płk E. Perkowicz, który udał się koleją do swojej półbrygady ON “Dzisna”. Jescze wieczorem 17.09 płk Perkowicz z ppłk Bobiatyńskim prowadzili rozmowy, aby dowodzenie nad Wilnem przejął płk Kazimierz Rybicki. Chciano odsunąć od dowodzenia grupę związaną z płk Okuliczem - Kozarynem i Ekspozyturą DOK III w Wilnie.

W Grodnie, rozkaz demobilizacji wykonuje płk Adamowicz. Jeszcze w tym momencie nie jest znana rola płka dyplomowanego Bohdana Hulewicza, choć dowodził ”OBSZAREM WAROWNYM Grodno”. Wiadomo (zob. Zawilski, II-gi tom, s. 51), że B. Hulewicz dowodził też ”trzypułkową grupą grodzieńską”, która po południu 12.09 i w nocy 12/13.09 wyładowała się na Podzamczu (we Lwowie), a częścią pod Lwowem.

Umiastowski pisze, że Blumski był w Lidzie nocą 17/18 września, ale należałoby to zweryfikować. Jeszcze przed świtem 18.09 całość uzbrojonych grup z 19 DP, opuściła Lidę, kierując się na północ. Prawdopodobnie z nimi wielu cywilów. Sprzęt z lotniska wywieziono do godzin południowych 18 września, także na północ, co opisał Umiastowski.

Wieczorem 17 września oficerom wywiadu w Wilnie wydano ROZKAZ udania się koleją na Łotwę. W nocy 17/18.09 PERKOWICZ i ci oficerowie pojechali w kierunku Święcian i Łotwy. Rozkaz wydał pułkownik dyplomowany DYPL. OKULICZ - KOZARYN, SZEF EKSPOZYTURY DOK III w Wilnie.

Wiadomo o eszelonie, który w nocy 17/18.09 przejściowo przejechał na litewską stację W’jewje.

Niektóre oddziały piechoty opuściły Wilno późnym wieczorem 17 września i przekroczyły granicę Litwy, m.in. w REJONIE stacji ZAWIASY.

Pociąg ewakuacyjny z Wołkowyska, który w nocy 17/18.09 przejechał przez Lidę (!), zdołał przed świtem 18.09 dojechać do stacji Stasiły. Tutaj się zatrzymał. Do Wilna było 50 km w kierunku północnym. Dopiero rankiem tego dnia ruszy ze Stasił do Wilna. Losy w Wilnie nie są znane.

Na bazie depeszy z Warszawy zawierającej instrukcje gen. Stachiewicza do dalszego przemarszu na Pokucie, OK IX wydał swoją instrukcję: “instrukcja nr 2 dowódcy OK nr IX (...) z dnia 18.09 do dowódców w sprawie przygotowania oddziałów do przemarszu” (wg MiD WiH, II/1/235):

Kleeberg nie wydaje zakazu walk z sowietami, mimo zdradzieckiej depeszy Rómmla z godz. 01.00/01.07 w nocy 17/18.09. Wiadomo, że KOP miał rozkazy do walki z sowietami w celu nie przepuszczenia agresora przez granicę (inf. z godz. 06.00 rano dnia 17.09 z Dawidgródka do Pińska). Trzy “Łosie” stojące na lądowisku na zachód od Pińska mają odlecieć na Łotwę. Obejmują pluton łączn. nr 9 i 24 Esk. Rozpoznawczą. "Ubezpieczenia bojowe" wystawić od strony broni pancernej sowietów. Przywrócić dyscyplinę. Zaprowadzić sądownictwo doraźne. Marsz ma być kontynuowany nocami, “wobec sowieckiej przewagi w powietrzu”. Uzbrojenie pobierać na zapas, aby tworzyć dodatkowe bataliony. Kleeberg zakłada dotarcie do Rumunii w trzech grupach:

I grupa idzie przez Dywin - Kamień Koszyrski - Powórsk - Mielnicę - lotnisko w Wielicku - Łuck - Brody. Obejmuje Podlaską BK i DP “Kobryń” Eplera

II grupa idzie przez Kamień Koszyrski - Maniewicze (stacja kolejowa), Koziki (chyba Kołki), Ołykę - Dubno - Poczajów (już za Krzemieńcem, a więc zakładano 170 km marsz). Obejmuje Zgrupowania “Drohiczyn” i “Jasiołda” oraz OZ-ty

III grupa idzie przez Horodno - Stepan - Goroźne - Wiśniowiec. Obejmuje KOP i Flotę Rzeczną. Te miały walczyć z sowietami.

Gen. Olszyna - Wilczyński rankiem (?) 18.09, wysłał do Wilna rozkaz o demobilizacji. Następnie (?) odbyła się rozmowa Hughesem, między Olszyną a płk Kozarynem - Okuliczem, o godz. 09.00. Liszewski pisze, że płk Kozaryn - Okulicz namówił szefa DOK III w Grodnie na ewakuację na Litwę (a nie na demobilizację). Liszewski pisze, że Olszyna - w wyniku tej rozmowy - nie wydał dla Wilna rozkazu do demobilizacji, ani też tego nie próbował wobec KOP-u. Wiadomo, że dnia 18.09 wystąpiły tarcia między szefostwem Obszaru Warownego “Wilno”, a Ekspozyturą DOK III. O godz. 10.00 Kozaryn - Okulicz wydaje rozkaz do ewakuacji dla KOP i dla garnizonu Wileńskiego. Okulicz wydał rozkaz, że “z sowietami nie jesteśmy w stanie wojny”.

Wiemy też, że o 10.00 (ok.) 18.09 z Grodna do Mostów nad Niemnem zatelefonował szef Sztabu DOK III, płk dyplomowany Benedykt Chłusewicz i wydał w imieniu gen. Olszyny, rozkaz dla gen. Przeździeckiego, aby “nie wszczynać walk z sowietami” (Liszewski, s. 276). Chłusewicz kazał też ”całkowicie zdemobilizować” GO “Wołkowysk”. Przeździecki zażądał rozkazu na piśmie.

Wiadomo, że w godzinach przedpołudniowych 18 września płk dyplomowany Hulewicz “zbuntował” się przeciwko “dywersyjnej” robocie Olszyny i przejął (o 12.00) dowodzenie nad garnizonem w Grodnie. Było to wynikiem odebrania w Grodnie rozkazów gen. Stachiewicza z Kut do obrony Grodna (i Wilna) i reprymendy udzielonej telefonicznie płk Adamowiczowi chcącemu wykonywać rozkaz o “demobilizacji”, przez Przeździeckiego. Rozkazy z Kut prawdopodobnie odebrano ok. 11.00 - 12.00, dnia 18 września. Mimo tego prezydent miasta Grodna i część administracji państwowej, wyjechali wieczorem 18 września z Grodna do Sopoćkin. Wywołało to w nocy 18/19.09 rebelię komunistyczną. Została ona sprawnie stłumiona, a władzę w mieście przejął w nocy 18/19.09 wiceprezydent Sawicki.

Dla Wilna rozkaz (instrukcja z Kut) nadszedł chwilę po 12.00 tego dnia. Wcześniej już taki rozkaz miał gen. Kleeberg w Pińsku, który miał maszerwować na Pokucie broniąc się przed bronią pancerną sowietów i przywracając dyscyplinę (ok. godz. 04.00).

Dnia 18.09 świtem, wspomniany eszelon “A” (kryptonim mój) zawrócił przez LANDWARÓW do stacji RUDZISZKI, a stąd do ORAN; na noc 18/19.09 zawrócono jeszcze raz z Oran do Rudziszek.

Komp. zapas. 85 p.p. z Umiastowskim, już między Bastunami, a Ejszyszkami (po południu dnia 18 września) spodziewała się sowieckich czołgów i wystawiła ubezpieczenia. Na lotnisku polowym pod Bastunami stał jeszcze jeden “Karaś”, którego podpalono popołudniem 18 września, aby nie dostał się w ręce sowieckie. Działa plot. i sprzęt lotniczy z Lidy wywieziono w stronę Wilna do południa 18 września (interpretuję Umiastowskiego, s. 12). Ejszyszki opuścili świtem (?) dnia 19 września (s. 12). Sowieci rozrzucali ulotki z samolotów, a radiostacja wileńska już w rękach sowieckich nadawała kłamliwe komunikaty, że sowieci idą nam na pomoc. Dnia 19 września wieczorem nadal szli z Ejszyszek na Orany (traktem 30 km na zachód). Docierali pierwsi uciekinierzy z Wilna i opowiadali o walkach z sowietami i o czołgach strzelających do wszystkiego co się ruszało (wg Umiastowskiego, s. 13); w nocy (?) 19/20 września dotarli do stacji Orany, gdzie dowodził płk Blumski.

Umiastowski pisze, że Blumski był w Lidzie nocą 17/18 września, ale należałoby to zweryfikować. “20 września z Oran pojechaliśmy pociągiem do Grodna”; 20 września Umiastowski widział, jak w Grodnie zniszczono oddział kilkunastu sowieckich czołgów różnych rozmiarów, które wjechały w głąb miasta. Podczas wyładowywania się eszelonu z Umiastowskim w Grodnie, nadleciały dwa samoloty sowieckie i rozrzucały ulotki. Ulotki zawierały “mowę Mołotowa” (s. 13).

W Wilnie, o godz. 11.00 dnia 18 września, podpułkownik Tadeusz Podwysocki wraca od płka Okulicza z rozkazem dla swojego Sztabu. Tutaj ppłk-y Pawlik, Grad - Soniński i Obtułowicz określili rozkaz Okulicza “zdradą” (godz. 11.30 - 12.00).

Wg mnie, po zażądaniu rozkazu na piśmie przez Przeździeckiego, gen. Olszyna - Wilczyński zdecydował się jechać z Grodna do Mostów (11.00 - 14.00). Dojechał w takim razie po południu 18 września do Mostów nad Niemnem. Po drodze, jak piszą autorzy, zadzwonił (12.00) ponownie do Wilna, do swojego zastępcy płka Kozaryna - Okulicza. Wydaje “rozkaz unikania walki z sowietami, cofać się i ewentualnie przechodzić na Litwę i Łotwę”.

Ok. 13.00 dnia 18.09 płk Kazimierz Rybicki w Wilnie, jedzie z kwatery Obszaru Warownego “Wilno” do Okulicza, celem wyjaśnienia rozkazu wydanego dla podpułkownika Podwysockiego (“do ewakuacji na Litwę”). Płk Okulicz odmawia rozmowy Rybickiemu. W godzinach 12.00 - 14.00, w Wilnie “dwójka” ogłasza radiostacją fałszywe informacje o wycofywaniu się sowietów.

O godz. 14.30 Okulicz wydaje rozkaz wstrzymania przygotowań do ewakuacji Wilna. Ma to obowiązywać do 18.00. Czekano bowiem na informacje o charakterze bolszewickiego “wkroczeniu”. Wg Liszewskiego istniała łączność między GO “Wołkowysk” a Wilnem. Dnia 18.09 (ok. godz. 12.30 - 14.00) Wilno poinformowało gen. Przeździeckiego o “zaniechaniu idei obrony tego miasta”, w związku z rozkazem Olszyny - Wilczyńskiego dla Ekspozytury OK III w Wilnie. Wydaje się, że połączenie telefoniczne Przeździeckiego z Wilnem spowodowało o 14.30 wstrzymanie przez Okulicza - Kozaryna destrukcyjnych przygotowań do ewakuacji miasta.

Ok. 14.00 dnia 18 września gen. Olszyna przybywa do Mostów do Sztabu gen. Przeździeckiego. Ok. 14.00 - 15.00, doszło w Mostach do rozmowy Przeździeckiego z Olszyną - Wilczyńskim. Olszyna, wg Liszewskiego, dał Przeździeckiemu “wykrętną odpowiedź” dlaczego ma demobilizować wojsko. Olszyna zmienił nazwę swojej decyzji i kazał traktować ją jako “radę dowódcy”, a nie rozkaz. Ostatecznie gen. Przeździecki “nie przyjął” ani rad, ani rozkazów gen. Olszyny - Wilczyńskiego, jednak zaniechał ok. godz. 16.00 dnia 18 września, marszu GO “Wołkowysk” z Mostów nad Niemnem w kierunku Wilna. Skierowano się na Grodno.

W Wilnie o 17.10 nadchodzi meldunek od dowódcy odcinka południowego, że czołgi sowieckie są na przedpolu Wilna. Pyta się, “czy ma je zwalczać?”. O godz. 17.20 Okulicz każe “strzelać” do sowieckich czołgów. O 17.25 dowódca odcinka południowego melduje, że zgodnie z poprzednim rozkazem przepuścił przez swoje linie osiem czołgów sowieckich. Godz. 17.30, wydano rozkaz zwalczenia wszystkich czołgów sowieckich siłą odwodów wileńskich (w tym tych czołgów, które zostały przepuszczone do miasta).

Nie wiemy co robił Olszyna - Wilczyński po 16.00 dnia 18 września. Wiadomo, że jeden pułk kawalerii poszedł z Mostów na północ (110 p.uł.) w nocy 18/19.09, co oznacza, że byli (może ?) dowódcy nadal chcący walczyć o Wilno.

Wiadomo, że Przeździecki zatelefonował do Grodna i “zwymyślał telefonicznie płk Adamowicza” za wykonywanie rozkazu demobilizacji (wg Liszewskiego). Ta reprymenda miała zapewne miejsce, gdy już Olszyna wyjechał z Grodna w celu dotarcia do m.p. Przeździeckiego w Mostach nad Niemnem (np. o godz. 12.00 dnia 18.09). Dowodzenie nad Grodnem od godz. 12.00 (?) przejął płk dyplomowany Bohdan Hulewicz. Hulewicz rozpoczął przygotowania do obrony przeciwpancernej.

Wieczorem w Wilnie na wieść o ewakuacji samobójstwa popełniła grupa oficerów: płk Aleksandrowicz, jego syn, kpt. Kuszelewski (czy to kpt. Kuszel z 1920 roku organizujący w Słonimiu białoruskie bataliony ?), kpt. Ciendzielski i inni.

Ok. 17.50 Okulicz wydaje ostateczny rozkaz “pełnego odwrotu” z Wilna. Okulicz wysyła podpułkownika Podwysockiego do sowieckich tankistów z “żądaniem wycofania się sowietów z miasta”. Ok. 18.10 Okulicz opuszcza Wilno. Ok. 18.30 płk K. Rybicki wraz z ppłk Ignacym Bobrowskim opuszcza Wilno z zamiarem udania się do półbrygady ON, którą dowodził Bobrowski. Zatory w Wilnie spowodowały, że nie dotarli do ON. Godz. 18.30 - szef Sztabu OW “Wilno” dostaje telefon od podpułkownika inż. Głazka, dyr. PKP w Wilnie, z żądaniem posła RP w Kownie Charwata, aby Wilna bronić. Mjr Romiszowski telefonuje więc do podpułkownika KOP Kardaszewicza. Kardaszewicz odmawia przejęcia dowodzenia Wilnem. Podwysocki wraca od sowietów do Wilna o godz. 19.00 (wg Liszewskiego). Podwysocki i mjr dyplomowany Romiszowski podejmują decyzję o obronie Wilna. Jest 19.15. Do 19.45 zawiadomiono oddziały o wstrzymaniu odwrotu z Wilna! Jednak chwilę przedtem nadeszły meldunki, że sieć łączności została właśnie rozebrana oraz, że Sztab OW “Wilno” i Kwatera Główna wyjechały z Wilna. Poinformowano też Podwysockiego, że KOP pozostawił w straży tylnej tylko jeden batalion będący w walce z sowietami.

W nocy 18/19.09 w RKU Wilno zebrało się kilkuset ochotników chcących walczyć! Nieznany oficer tłumaczył beznadziejność sytuacji!

Garnizon sowieci “zlikwidowali” niespodziewanym "atakiem". Wzięli do niewoli “2 tysiące jeńców i 23 samoloty, ponad dwa i pół tysiąca sztuk różnego uzbrojenia, zatrzymany pociąg z szykującymi się do ucieczki ziemianami i kupcami, wywożacymi złoto” (“Prawda”, 05 października 1939). Lidę zajmowała grupa komandira Seliukowa (w południe ?) dnia 18 września.

W mieście powstaje w nocy 18/19.09 CHAOS. Mimo opuszczenia miasta przez prezydenta miasta, DOWODZENIE całością obrony Grodna przejmuje WICEPREZYDENT Roman Sawicki. Trwają intensywne przygotowania do obrony; szykowano butelki z benzyną, KOPANO ROWY przeciwczołgowe, WZNOSZONO BARYKADY, WYDAWANO broń i amunicję ochotnikom. Zlikwidowano w Grodnie sowiecką dywersję, która została zaskoczona naszą decyzją do obrony miasta. Sprawami wojskowymi kierował od godzin południowych dnia 18 września płk dyplomowany BOHDAN HULEWICZ; przygotowano broń przeciwpancerną.

Świtem 19.09 płk K. Rybicki wraz z ppłk I. Bobrowskim opuścili Landwarów. Podporządkowali sobie por. Barancewicza z baterią armat, 100 ułanów i zmotoryzowanych lotników z Lidy kpta Wiłkojcia. Cały 19.09 i 20.09 przedzierali się polnymi drogami do Oran, mając na karku sowieckie czołgi.

Rankiem 19.09 Olszyna wrócił do Grodna. “Dnia 19.IX po paru godzinach w Grodnie i wydaniu szeregu zarządzeń w Komendzie Placu - gen. wyjechał i zatrzymał się w m. Teolin (1 km przed m. Sopoćkinie).” Noc 19/20.09 pod Sopoćkiniami. Tutaj jest 20.09, 20/21.09 i 21.09 oraz 21/22.09.

Dnia 19.09 około godz. 05.00 uformowano w Zawiasach grupę płka Siedleckiego, chcącego dalej walczyć z sowietami (wg książki P. Zarzyckiego, “2 batalion mostów kolejowych”, wyd. Pruszków 1994, s. 26). W tym samym momencie przybywają (wieczorem 18 września wyjechali z Wilna i noc 18/19.09 spędzili w nieznanym miejscu, chyba w Landwarowie) do Zawias podpułkownik I. Bobrowski (1918 dowborczyk, 1921 -1924 jest w Zw. Bezp. Kraju wraz z W. Pileckim i Galinatem, w Nowych Święcianach) i płk K. Rybicki (zdobywca Wilna w październiku 1920 roku).

Dnia 19.09 Orany, z kierunku Ejszyszek, zaatakowali sowieci, najprawdopodobniej siłą batalionu czołgów. Było to chyba wieczorem 19.09 bowiem wcześniej właśnie dotarła do Oran grupa z 85 pp, z Umiastowskim, uchodząc z Ejszyszek!

Siedlecki dojeżdża eszelonem do Oran rankiem 20 września, a następnie dnia 20 września ok. godz. 10.00, do GRODNA. Eszelon ten przywiózł kolejną grupę wojska z pułkownikiem Siedleckim, który objął dowodzenie miastem na około 14 godzin. Przedtem dowodził płk Adamowicz, wiceprezydent miasta Roman Sawicki i płk dyplomowany Bohdan Hulewicz (tenże od wieczora 12.09 do ok. 14.09 (?) we Lwowie z trzypułkową grupą ”grodzieńską”, a od godz. ok. 11.00 dnia 18 września przejmuje dowodzenie w Grodnie prawdopodobnie na rozkaz gen. “dwójki” Przeździeckiego).

W nocy: 22 Br. Cz. stoi w Nowej Wilejce. Rozbraja “drobne grupy polskich wojsk i gromadziła zdobycze”. Grupa sow. kpta Simaczenko zdobyła dwa działa 105 mm, 14 koni i jeden samochód z amunicją!

GRODNO: do miasta w nocy weszły 101 p.uł. i 102 p.uł. (Zapasowe), a szwadron ze 102 p.uł. dokonał jeszcze tej nocy wypadu za Niemen po moście kolejowym. Inne pułki kawalerii: 103 spieszony szwolażerow i 110 p.uł. - ominęły Grodno i poszły na północ, do przeprawy przez Niemen w Hoży.

Na czele obrony staje po płku Siedleckim, gen. Wacław Przeździecki. Uwaga: jest to ten sam płk Siedlecki, który rano 19.09 organizował oddział do walki z sowietami na odległej stacji Zawiasy! Brak jest informacji i to od północy 20/21.09 (chociaż Grzelak w książce wydanej w 2002 roku pisze, że Siedlecki przekazał dowodzenie Grodnem w dniu 21 września) o dalszych losach płka Siedleckiego! Nie ma go w Armii Andersa we Włoszech, nie ma go też w stratach w “Katyniu”. Podobnie od południa 21 września będzie brak danych o płku ADAMOWICZU, który dotarł w tym momencie z 1000-osobową grupą z Grodna do Naumowicz. Wydawało się, że Grodno będzie bronić się kilka dni. Przygotowaliśmy linie okopów nad Niemnem! Umocniono fabrykę papierosów! Domy przy moście zostały zamienione w punkty oporu. Nawet sowieci meldowali o późniejszej obronie w domach przy moście oraz w “gniazdach oporu” “w samym mieście”. Pojawiają się takie nazwiska, jak: mjr Glinka i mjr Serafin. Ppor. Głuski odbił w nocy 20/21.09 most kolejowy. Nie wiemy jednak, czy nadal, do 21.09, utrzymano łączność kolejową z Oranami, gdzie bronił się płk Kazimierz Rybicki.

Wiemy o nocnym ostrzale artylerii sowieckiej zza Niemna oraz o ich próbie desantu z kierunku Rumlówki. Rozpoczna się walka koło majątku Poniemun o kilka kilometrów od miasta. Ginie m.in. podoficer z 76 pp. Nasi OBROŃCY podjęli nocny wypad na przedmieście Folusz po drugiej stronie Niemna. Szwadron 102 p.uł. dokonał z powodzeniem wypadu za most drogowy na Niemnie.

Pułk KOP “Głębokie” toruje sobie drogę na Łotwę siłą; dnia 20.09 pułk KOP przebija się przez Brasław! Nocą 20/21.09 prawdopodobnie przebijają się dalej na północ, w kierunku odległej o 22 km granicy Łotwy. Pod Drują na granicy Łotwy walki trwają do 23.09.

Olszyna - Wilczyński “(...) dnia 21 września zdecydował wyjechać w kierunku granicy; razem z generałem była jego żona i adiutant kpt. st. spocz. Strzemski oraz szofer. Wyjechali dnia 22 września o świcie i po paru minutach zostali zatrzymani przez dwa sowieckie czołgi”. Jeszcze dnia 21 września wydał Olszyna rozkaz do przejścia do antysowieckich działań partyzanckich w całym obszarze DOK III !

Sugeruję, że między 01.00 - 03.00 w nocy 20/21.09 niezidentyfikowany “płk Siedlecki” jeszcze raz wyjechał z dworca w Grodnie do Oran. W nocy 20/21.09 znika też w Grodnie dowódca 32 dywizjonu pancernego, mjr Stanisław Szostak (ur. 1898 w Bobrujsku lub w Mieżonce).

Pod Oranami, na rzece Merecz, Litwini nie otworzyli przejścia na granicy (porównaj Łossowski, Litwa a sprawy polskie 1939 - 140, s. 171 - 2, 176 - 181, 188 - 189, 192), aż sowieci 21.09 wzięli wszystkich uchodźców do niewoli. Część odskoczyła na Druskienniki - o dalszych 45 km na południowy - zachód, a część walczy w osamotnieniu przez dwa dni: 20.09 i 21.09. Płk Kazimierz Rybicki, albo wiecz. 21 września, albo w nocy 21/22.09, przebija się spod stacji Orany, wzdłuż litewskiej granicy, w rejon Druskiennik /miasteczka/. Orany zaś sowieci zdobyli 21.09!

04.00: o świcie 21.09 NASZ 110 P.UŁ. przeprawił się przez NIEMEN, POD WSIĄ HOŻA na północ OD GRODNA. Poszedł szybko na pozycje obronne pod Naumowiczami, co miało chronić od południa rejon Sztabu OK III w Sopoćkiniach. Wiemy, że w nocy 20/21.09 nasze 103 p. szwol. (spieszony) i 110 p.uł. ominęły Grodno.

05.00 - 10.00 /?/: BAT. ON “SEJNY” ZOSTAŁ dnia 21.09 PRAWDOPODOBNIE przesunięty na zachód OD GRODNA do WSI ADAMOWICZE. Jak i 110 p.uł. miał bronić dostępu, szosą, do Sopoćkiń.

05.00 - 10.00: w GRODNIE nadal są nasze 101 i 102 P.UŁ. które weszły do walki o miasto po 21.00 dnia 20 września swoimi szpicami, a grosem sił po 24.00 w nocy 20/21.09. 102 p.uł. w Grodnie: “Od rana trwał bój o Grodno”. “20 Br. Zmot. opanowała południowo - zachodnie przedmieście Grodna”. Do rana 21.09 trwają walki pozycyjne z piechotą sowiecką na przedmieściu Zaniemeńskim. Wzięliśmy jeńców. Pamiętamy, że już w nocy 20/21.09 oddział kawalerii ppor. Głuskiego zdobył most na Niemnie. RTM. N. ŁOPIANOWSKI ZNISZCZYŁ sowiecki czołg STRZAŁEM z KARABINU PPANC. PODOBNIE cały 101 P.UŁ. ZWALCZAŁ sowieckie ATAKI.

ok. 06.00 - 10.00: RANO 21.09 103 pułk szwolażerów (spieszony) stał okrakiem na szosie z GRODNA do SOPOĆKINIE. BYŁ ODDALONY OK. 10 KM na zachód od NIEMNA. ZAJMOWAŁ wieś Naumowicze. Dołączył do niego także w południe 21.09, 110 p.uł. Następnie, po 19.00, kiedy sowieci zaatakowali od południa, 110 p.uł. odskoczył na zachód, przez Markowce do Mikaszówki, gdzie dotarł na noc 21/22.09 (tu jest mjr Dobrzański)!

Po 08.00 /?/: rano 21.09 sowieci podciągają pod Grodno artylerię i posiłki pancerne, podchodzą nowe dwa bataliony ze 101 p. strzelców sow. z grupy zmotoryzowanej 16 Korp. Strzelców! W mieście tymczasem jest brak koordynacji działań: 102 p.uł. wraca przez most drogowy. “Od godz. 07.00 baterie 119, 101 ps i 20 BZmot. z południowego brzegu Niemna rozpoczęły ogień - bezpośredni i z zakrytych pozycji - do głównych punktów oporu - koszar, kościołów i okopów na północnym brzegu Niemna /.../”. Gen. Olszyna - Wilczyński wydaje w Sopoćkiniach rozkaz do przejścia na terenach OK III do działań partyzanckich przeciwko sowietom /przyp. nr 1/. Prawdopodobnie na jego rozkaz o 12.00 w Grodnie następuje odwrót z miasta naszej piechoty, a po 17.00 naszej kawalerii. Już dnia 20.09 ewakuowali się na Litwę starostowie i burmistrzowie Suwałk i Grodna.

09.00 /?/: RANO 21.09 GRODNO OPUSZCZA ODDZIAŁ płka ADAMOWICZA. IDZIE na północ, przez wieś Naumowicze. Idzie z nim ok. 1000 żołn. policjantów i ponadto cywile. Ludność Grodna jest tym wzburzona. W Naumowiczach dołączą do grupy dwóch naszych pułków z Zapasowej BK “Wołkowysk”. Dodatkowo w Adamowiczach był jeszcze batalion ON “Sejny”. Cały dzień 21.09 trwają intensywne walki z bolszewikami na szosie na Skidel, na przedpolu Grodna. Na szosie tej “w czasie boju o Grodno z oddziałów czołgowych 16 Korp. Strzelców zorganizowano grupę zmechanizowaną, która atakowała miasto od wschodu”! /wg “Czerwony blitzkrieg” /.../, s. 66/. Walki są na cmentarzu prawosławnym. Bronimy Myśliwskiej Górki. “Po rozgromieniu grupy oficerów w dzielnicy Poniemuń i tocząc w ciągu dnia uliczne boje, 119 p.strzelców pod koniec dnia opanował wschodnią część miasta z grupą kościołów włącznie”. Antoni Iglewski broni Rubanówki. Wieczorem oddział Iglewskiego odchodzi na północ, na przeprawy pod m. Hoża na Niemnie. Po drodze szczęśliwie nie napotkano bolszewików.

W Prużanach, od południa 19.09 do godz. 02.00 w nocy 21/22.09, stoi 29 Br. Cz. Kriwoszejna - Kriwoszina. Oddziały rozpoznawcze stoją na skraju Brześcia i na skraju Puszczy Białowieskiej od 20.09. Nocą 20/21.09 doszło do walki pod Kalenkowiczami naszej DK “Zaza” z rozpoznaniem prawdopodobnie 29 Br. Cz.

12.00: w południe 21.09, zostaje wyewakuowany z Grodna oddział ppor. Nosalika z 2 działami 40 mm. 12.00: rozpoczyna odwrót z Grodna nasza piechota. Mimo naszego powolnego i stopniowego odwrotu “20 BZmot. /.../ nie mogła się przeprawić na północny brzeg z powodu silnego oporu przeciwnika /.../ w domach przy moście, fabryce tytoniu /.../”.

16.00 w Grodnie: kawaleria jeszcze ok. 16.00 dokonała wypadu na przedmieście Grodna. Trwają również ciężkie walki o cmentarz katolicki. Sowiecki 119 p.strzelców “pod koniec dnia” “opanował wschodnią część miasta”. Większość 32 szw. por. Wyszyńskiego odskoczyła lewym brzegiem rzeki Niemen, w kier. na Augustów. Sądzę, że do godziny 19.00 szwadron ten zdołał osiągnąć wieś Naumowicze i dzięki temu (były tam nasze stanowiska obronne) przedarł się na zachód do lasów. Może po drodze szwadron ten dogonił 2-działową grupę ppor. Nosalika.

O 17.00 ułani zostali ściągnięci z linii walk nad Niemnem w Grodnie. Dzięki temu “119 p.s. [sow.] przeprawił się na łodziach na północny brzeg po czym odbudowano most dla czołgów”.

18.00 - 19.00: po godz. 18.00 dnia 21.09 opuszczają Grodno ostatni ułani. Dalsze postępy wojsk sowieckich w Grodnie: “101 p.s., który przeprawił się w ślad za 119 p.s. razem z kompanią czołgów 27 Br. Cz. zlikwidował grupę ok. 250 oficerów broniących się na zalesionych wzgórzach 1,5 km na wschód od Grodna”. Następnie nacierał w kierunku północnych przedmieść miasta.

18.00 - 20.00 /?/: Wydaje się, że sowieci zaatakowali po szosie na Sopoćkinie ok. 18.00 dnia 20.09, bowiem o 20.00 ich czołgi pojawiły się pod Kodziowcami. Batalion “Sejny” “w dalszym ciągu osłaniał WYCOFYWANIE RESZTY polskich wojsk z Grodna po zachodnim brzegu Niemna”, początkowo na stanowiskach we wsi Adamowicze! Dzięki temu odeszły z Grodna: 2-gi szw. Wyszyńskiego i działa ppor. Nosalika.

19.00 /?/: w trakcie walk w rejonie Adamowicz, na półn. - zach. od Grodna, drugą linię obrony szykował od rana 21 września, nasz spieszony 103 p. szwolażerów. Stał w Naumowiczach. Właśnie do niego wycofał się prawdopodobnie, pod sowieckim naciskiem, batalion ON “Sejny”. W Naumowiczach, od godz. 12.00 do godz. 19.00/20.00 stał też 110 p.uł. z m.in. mjrem Dobrzańskim. W południe 21.09 do Naumowicz dotarł 1000-osobowy oddział z Grodna pod dow. płka Adamowicza. O godz. 15.00 /?/ dotarł tutaj 2-działowy oddział ppor. Nosalika, a ok. 19.00 dotarł 2-gi szwadron Wyszyńskiego.

19.00 - 21.00: sowiecki 101 p. strzelców zdobywa stację kolejową na północno - wschodnim skraju Grodna, co groziło odcięciem reszty obrońców w oblężonym mieście.

Wieczór: sowiecka jednostka panc. /NN/ z rej. zachodniego Grodna, rusza ok. 18.00 szosą na północ, w kierunku Sopoćkin. W Sopoćkinach był bowiem Sztab OK nr III z gen. Olszyną - Wilczyńskim. Sowieci prąc na północ szosą, ominęli wieś Adamowicze (ok. 19.00) gdzie był batalion ON “Sejny”. Taki ruch sowiecki odciął ostatecznie nasze wojska od ewentualnej drogi ewakuacji na zachód w stronę Augustowa. Sowieci po 19.00 zaatakowali zgrupowanie polskich oddziałów pod Naumowiczami. A w Grodnie “po rozgromieniu grupy oficerów w dzielnicy Poniemuń i tocząc w ciągu dnia uliczne boje, 119 p.strzelców pod koniec dnia opanował wschodnią część miasta z grupą kościołów włącznie”. “W ciągu tego dnia [21.09] zostały zduszone” “główne punkty oporu polskiego w Grodnie.” Jednak wiele pojedynczych punktów obrony trwało jeszcze dnia 22.09. Antoni Iglewski broni Rubanówki. Wieczorem oddział Iglewskiego odchodzi na północ, na przeprawy pod m. Hoża na Niemnie. Po drodze szczęśliwie nie napotkano bolszewików. 20.00: sowiecki zwiad pancerny z 14 Br. Cz. Ciężkich T-35 z Charkowa, rozpoznaje rejon Sopoćkinie - Kodziowce. Sow. 20 Br. Zmot. zaczyna się przeprawiać na północny brzeg Niemna w Grodnie.

Wieczorem 21 września i w nocy próbujemy w Sopoćkiniach powstrzymać falę sowieckich czołgów. Czyniły to dwa bataliony piechoty z OZ 29 DP. Jest tu też pułk z OZ 19 DP płka Blumskiego, który jako pierwszy wycofa się na północny brzeg kanału o godz. 01.00/05.00. Za nim w godzinach 04.00/06.00 rano 22.09 cofnie się OZ 29 DP w sile dwóch batalionów piechoty. O 20.00 wieczorem 21.09 sowieci rozpoznali wieś Kodziowce. Natknęli się tutaj na szpicę ze 101 p.uł. Walki wybuchną o 22.00 i będą po naszej stronie ofiary. Po 21.00 główne siły 101 i 102 p.uł. doszły do przeprawy w Hoży na Niemnie. Część sił stanęła na zachodnim brzegu Niemna. Sądzę, że po północy 21/22.09 nasz 102 p.uł. poszedł przez Niemen na zachód, zaalarmowany przez szpicę 101 p. uł. o sowieckich czołgach pod Kodziowcami (20.00 - 22.00). JEDNAK o 102 P.UŁ. BRAK JEST INFORMACJI przez całą noc 21/22.09. Podobnie z Hoży na zachód, aż do Sopoćkin, doszedł oddział A. Iglewskiego. Jego nocnego 21/22.09 marszu “bojowego” nie znamy. Pod Sopoćkinami wejdzie do walki w trakcie której zostanie chwilowo okrążony w godzinach 06.00 - 09.00 rano dnia 22 września. Kawaleria Głuskiego odbiła się jeszcze dalej na zachód, do lasów od zachodu ograniczających rejon walk (tutaj dojdzie też w południe 22.09 grupa A. Iglewskiego).

Wiemy, że nad ranem 22 września część naszych oddziałów pod Sopoćkinami dostała się w okrążenie (np. oddział Iglewskiego o godz. 06.00 rano dnia 22 września). Sowieci przerwali naszą szczupłą obronę o godz. 05.00 rano 22.09 i forsują Kanał Augustowski na jego północny brzeg. Dopiero ok. 09.00 /?/ rano dnia 22 września nasze oddziały wyrywają się z matni na południowym brzegu Kanału, np. 102 p.uł. i grupa A. Iglewskiego. Są cały czas w walce z sowietami, również na północnym brzegu Kanału (102 p.uł.)! Iglewski z innymi grupami piechoty odskoczył na zachód do lasów od zachodu otaczających rejon walk pod Sopoćkinami. Cały dzień 22.09 o przebicie się na północ przez zajęty przez sowietów REJON WSI SOPOĆKINIE walczą 103 P. SZWOL. ORAZ BATALION “SEJNY”. Idą z NIMI OSTATNI OBROŃCY GRODNA z wiceprezydentem SAWICKIM. REJON SOPOĆKIN NADAL ATAKUJĄ sowieckie czołgi.

21.00: o godz. 21.00 ułani ze 101 i 102 p.uł. docierają do wsi Hoża na północ od Grodna, nad Niemnem. 1 szw. 102 p.uł staje na nocleg 21/22.09 już na zachodnim brzegu Niemna we wsi Udiennik koło Sopoćkin. Szpica ze 101 p.uł. natknęła się pod Kodziowcami o godz. 20.00 na sowieckie rozpoznanie pancerne, a o 22.00 przyjęła tutaj walkę. Są po naszej stronie straty w zabitych. Oddział Głuskiego i A. Iglewskiego nocą 21/22.09 poszły jeszcze dalej na zachód. Iglewski został przejściowo okrążony pod Sopoćkinami, a Głuski doszedł do lasów na zachód od rejonu walk pod Sopoćkinami.

Jakaś cząstka 102 p.uł. poszła samodzielnie skrajem Puszczy Augustowskiej, już 21.09 wieczorem. Prawdopodobnie tym oddziałem dowodził ppor. Głuski. Oddział szedł od przeprawy w Hoży na Niemnie - na zachód - przez rejon wsi Kodziowce i Sopoćkinie - a następnie peregrynował skraj lasów na linii Jatwież - Sopoćkinie. Możliwe, że Głuski miał rozpoznać dla całej Zapasowej BK ewentualne drogi przebicia się na zachód w Puszczę Augustowską.

Ok. 22.00 sowieci zdobyli najdłużej broniący się Stary Zamek Królewski. Poddają się bohatersko bronione koszary 81 p. strz. oraz Zespół Szkół Zawodowych im. Tejszerskiej.

Od wieczora 21.09 nasz 101 p.uł. zajmował stanowiska pod Kodziowcami. Stały tutaj też inne oddziały frontem na południe - szczególnie te, które opuściły Grodno i przeprawiły się na zachodni brzeg Niemna. Już o 20.00 stwierdziliśmy rozpoznanie pancerne wroga z brygady z Charkowa! Po 22.00 ciężki bój z sowieckimi czołgami stoczył 101 p.uł. - ginie m.in. mjr Żukowski i por. St. Dobrzański.

W NOCY 21/22.09 opuszczają GRODNO OSTATNI OBROŃCY. Idą na półn. - zachód, w rejon Puszkary - Adamowicze. M.in. miasto opuszcza wiceprezydent Roman Sawicki. W nocy 21/22.09 OBROŃCY Grodna przebijali się wraz z batal. “Sejny” i 103 p.szwol., a może i dołączył do nich /?/ oddział złożony z dwóch szwadronów por. Wyszyńskiego. Żołnierze, którzy jako ostatni opuszczają Grodno, udadzą się na Litwę, do obozu Birsztany, m.in. kwaterm. 85 pp mjr E. Lubowicki. W ciągu nocy 21/22.09 sowieci wzięli do niewoli 1.500 jeńców. Zamordowali ok. 350 oficerów, jak sami podawali. Miasto pokryły zwały trupów mordowanych Polaków. Jednak są informacje, że sowieci dnia 22.09 i 23.09 nie wkroczyli do miasta Grodna mimo, że było opuszczone przez polskich obrońców. Trudno jednak tę informację potwierdzić. Niektóre grupy żołnierzy odskoczyły spod Hoży nad Niemnem przez lasy w kierunku Druskiennik, gdzie oddział płka Rybickiego z Wilna, bronił się jeszcze dnia 22.09.

Wydaje się, że ok. 01.00 - 05.00 dnia 21.09 z rejonu walk pod Sopoćkinami wycofuje się na północ, za kanał, OZ 19 DP płka Blumskiego w sile improwizowanego pułku piechoty. Dopiero za nim wycofa się OZ 29 DP.

W nocy o 02.00 gros sił sow. 29 Br. Cz. Kriwoszejna dostaje rozkaz do ruszenia z Prużany na Brześć.

Batalion “Sejny”, 103 p. szwol. i część obrony Grodna z WICEPREZYDENTEM SAWICKIM, cofają się z rej. Adamowicz na północ. Prawdopodobnie przebijają się przez sowieckie okrążenie w Sopoćkiniach. KIERUNEK ODWROTU - na północ, ZA KANAŁ AUGUSTOWSKI. Prawdopodobna trasa odwrotu: Puszkary - Łojki - Szadzińce - Wasilewicze.

Batal. “Sejny” po południu 22.09 dotarł do rej. Nowosiółki nad Kanałem, a w nocy 22/23.09 zrobił stąd wypad na Sopoćkinie.

103 p. szwol. spieszony - dnia 22.09 w rejonie Sopoćkinie/Pieszczany; 22.09 wieczorem - Kadysz/Poczobnia; 22/23.09 - rej. Studzianka/Kalety na wsch. skraju Puszczy Augustowskiej nad granicą litewską; dnia 23.09 o godz. 12.00 jest tutaj też gen. Przeździecki.

Bolszewicy ATAKUJĄ nasz 101 p.uł. pod Kodziowcami siłą 40 czołgów. Są wśród nich średnie czołgi “Krestianowa”. My mamy tylko jeden karabin ppanc. Już o 20.00 nasze rozpoznanie stwierdziło obecność oddziałów z sow. 14 Br. Cz. z Charkowa. Bitwa trwa całą noc 21/22.09, jednak główne uderzenie sow. ciężkich czołgów nastąpiło ok. 04.30 i trwało ok. 1 godziny. Niszczymy 12 sowieckich czołgów. Zabijamy 800 moskali. Wg “Słownika konspiracji (...)”, 3 t., s. 113: zniszczyliśmy 22 czołgi. ale i nasze straty były duże, a jeden ze szwadronów 101 p.uł. stracił 50 % stanów. Mimo tego grozi nam odcięcie od Litwy.

Wycofujemy się za Kanał. Tutaj tworzymy przyczółek na południowym brzegu. Bronimy go cały 22.09. Są tutaj wioski Ostasza i Niemnowo.

Gen. Przeździecki podejmuje decyzję odwrotu spod Kodziowców i SOPOĆKIŃ na północny brzeg Kanału.

Grodno “zostało oczyszczone z drobnych grupek polskich wojsk. W bojach o Grodno przeciwnik [Polacy] wykazał wielki upór /.../”. Nadal wielu polskich żołnierzy ukrywa się na strychach, wg sowieckich meldunków publikowanych w 1994 roku. W Grodnie zginęło 534 żołnierzy polskich wg sowietów! Część “rozjechano czołgami we wschodniej części miasta”. Sowieci wg ich sprawozdań, wzięli do niewoli w Grodnie: 58 ofic. i podofic., 1.477 szeregowych, 1 moździerz, 1 armatę plot.!

Przed świtem 22.09 z REJONU SOPOĆKIN, MOSTEM na północ, przez KANAŁ, COFA się nasza piechota z OZ 29 DP /były to dwa bataliony piech./. Prawdopodobnie już w godzinach 01.00 - 05.00 z Sopoćkiń na północ, za Kanał CZARNEJ HAŃCZY w kierunku granicy litewskiej - cofnął się improwizowany pułk z OZ 19 DP dowodzony przez płka Blumskiego. Brak jest informacji o działaniach grupy piechoty pułkownika ADAMOWICZA, która w południe 21 września dołączyła do innych oddziałow w rej. wsi Naumowicze; idzie z nim ok. 1000 żołn. i policjantów i ponadto cywile. Prawdopodobnie dnia 22 września część z tej grupy przeszła na Litwę, szosą w kierunku na północ od Sopoćkiń. Brak jest też informacji i to od północy 20/21.09, o płk Siedleckim, który dowodził obroną Grodna 20 września i nocą 20/21 września 1939 roku.

Jednak pancerne sowieckie pułki posuwały się także o kilka kilometrów na wschód - przez rejon Kodziowce. WYPARŁY ZE WSI NASZ 101 P.UŁ., który toczy cały dzień walkę na północ od tej wsi. Dopiero wieczorem dnia 22 września, 101 p.uł. forsuje Kanał na jego północny brzeg. Wcześniej zrobił to gros 102 p.uł., który wyrwał się z okrążenia na południe od Kanału - o 09.00 rano dnia 22 września - forsując Kanał na jego północny brzeg. Grupa Iglewskiego po 09.00 rano 22 września odbiła na zachód w kierunku Puszczy. Oddział Głuskiego zrobił podobny manewr na zachód już wcześniej w nocy 21/22.09.

Dn. 22.09 są liczne inne potyczki z sowietami naszych oddziałów z Bryg. “Wołkowysk”. Wspomnienia z dnia 22 września zwracają uwagę na wielu zdemoralizowanych żołnierzy, na sowieckie morderstwa na żołnierzach, na oddawaniu się do niewoli naszych oddziałów z powodu wyczerpania amunicji. Nasze wojska ogarniała panika.

PIECHOTA z OZ 19 DP i z OZ 29 DP, szkoła żandarmerii z GRODNA i RZUT kołowy Pułku LOTNICZEGO z LIDY zajmują stopniowo (od godz. 01.00 w nocy 21/22.09) stanowiska na półncnym brzegu Kanału i prawdopodobnie mogłyby z powodzeniem odpierać sow. uderzenia idące w kierunku granicy litewskiej. Ok. 09.00 rano 22.09 wycofał się na północny brzeg Kanału także 102 p.uł., a oddział Iglewskiego przebił się na zachód, w kierunku Puszczy. Brak jest opisu tych walk. Wiemy, że w ramach OZ 19 DP była kompania podchorążych. Dopiero wieczorem 22.09 I-szy rzut tych OZ-ów (Ośrodków Zapasowych) przechodzi na Litwę. Reszta broni się na przyczółku granicznym przez całą noc 22/23.09. II rzut przeszedł na Litwę rano 23.09! Wraz z nimi inne oddziały. Tak więc walka na przyczółku granicznym ograniczonym od południa przez Kanał, o obszarze ok. 10 km na 10 km trwała od 05.00 rano dnia 22 września, do rana 23 września !

O świcie 22.09 sowieckie czołgi przedzierają się za Kanał. Jest to sowiecka 14 Br. Cz. Ciężkich z Charkowa będąca w dyspozycji Naczel. Dow. Armii Czerwonej. Do 11.09 stała ona pod Żytomierzem; dnia 11.09 dostała rozkaz przegrupowania się w rejon Szepietówki; jednak ok. 12.09 dostała jakieś nieznane nowe rozkazy jako odwód Naczel. Dow. Armii Czerwonej, może właśnie zdobycia Grodna.

Panika ogarnęła uchodźców. Rano 22.09 zostaje zastrzelony przez sowieckich czołgistów gen. bryg. Józef Olszyna - Wilczyński. Brak danych o stratach w Sztabie DOK III. Sztab ten dnia 18.09 późnym wieczorem został ewakuowany z Grodna do SOPOĆKIŃ. Tutaj dnia 20.09 wydano rozkaz o ewakuacji urzędników na Litwę, a dnia 21.09 wydano rozkaz o przejściu do działań partyzanckich przeciwko sowietom na całym obszarze OK III.

Dnia 22.09 nasz 102 p.uł. przedarł się za Kanał Augustowski i podejmuje tutaj walkę z sowietami próbującymi przedrzeć się za Kanał.

Oddział Iglewskiego łączy się z grupą kpta Koppla. Razem ruszają rano 22.09 z rejonu lasów na zachód od SOPOĆKIN.

Wiemy, że dnia 22.09 w tym rejonie pod wsię Rudawka był oddział wydzielony z 102 p.uł. dow. przez ppor. Głuskiego. Iglewski i kpt KOPPL poszli przebojem przez MOST NA BIEBRZY w LIPSKU, na Dąbrowę. Dąbrowa była obsadzona jednak przez sowieckie czołgi. Prawdopodobnie w nocy 22/23.09 ominięto Dąbrowę Białostocką i skierowano się w ogólnym kierunku na Białystok.

Pod Druskiennikami koncentrują się oddziały, które tutaj dotarły spod Oran. Rano 22.09 płk Rybicki podjął decyzję internowania się na Litwie. Internowanie nastąpiło po południu 22.09. Jeden z kapitanów nie chciał się rozbroić wobec policji litewskiej.

110 p.uł. z Mikaszówki poszedł ok. godz. 13.00 dnia 22.09 do wsi Płaska.

Po południu kompania 1 batalionu czołgów z 29 Br. Cz. rozbroiła w rejonie Brześcia ok. 2.000 “polskich oficerów i żołnierzy”.

Trwają od 21 - do 23.09 walki na granicy Łotwy pod Drują części pułku KOP “Głębokie” z rejonu strażnic pod Leonpolem. Pozostała część pułku “Głębokie” licząca 3.000 żołnierzy /około/ w składzie dwóch batalionów: “Łużki” i “Podświle” dnia 20.09 przedarła się przez Brasław. Potem od nocy 20/21.09 do 22.09 Pułk przebijał się ku granicy łotewskiej. Brak danych szczegółowych. Z Brasławia do Łotwy było tylko 22 km na północ. Dnia 23.09 pod sowieckim naporem, Pułk internuje się na Łotwie!

Cały dzień 22.09 o przebicie się na północ przez zajęty przez sowietów REJON WSI SOPOĆKINIE - walczą 103 P. SZWOL. oraz BATALION “SEJNY”. Idą z NIMI OSTATNI OBROŃCY GRODNA z wiceprezydentem SAWICKIM. REJON SOPOĆKIN NADAL ATAKUJĄ sowieckie CZOŁGI.

Sowieci dn. 22.09 obsadzają Grodno, Białystok, Druskienniki, wyparli nasze wojska z szosy prowadzącej z Grodna na Litwę. Weszli na skraj Puszczy Augustowskiej drogami na Mikaszówkę i Lipsk.

Batal. “Sejny” po południu 22.09 dotarł do rej. Nowosiółki i wsi Rynkowce nad Kanałem, a w nocy 22/23.09 zrobił stąd wypad na Sopoćkinie. Sowieci w meldunku podają, że "/.../ przeciwnik nie rozpoczynał aktywnych działań, odchodząc pod osłoną grup opóźniających; minował /.../ drogi".

103 p. szwol. spieszony - dnia 22.09 w rejonie Sopoćkinie/Pieszczany; 22.09 wieczorem - Kadysz/Poczobnia, czyli przebił się przez Kanał na jego północny brzeg! Cofa się na Studziankę i Kalety. Do Litwy było stąd 10 km ale nie wszyscy poszli do obozów internowania. Część 102 p.uł. (działająca od nocy 21/22.09 samodzielnie w lesie na zach. od Sopoćkiń) dowodzona prawdopodobnie przez ppor. Głuskiego, dwa razy chodziła przez podminowane przez naszych saperów mosty na CZARNEJ HAŃCZY. BYŁO TO na TRAKCIE do KALET i pod WSIĄ RUDAWKA. ODDZIAŁ GŁUSKIEGO PRAWDOPODOBNIE 23.09 uległ też internowaniu na LITWIE na przejściu granicznym w KALETACH.

Wiecz. 22.09 110 p.uł. dochodzi do rej. Macharce - Podmacharce, o 7 km na północ od wsi Płaska. Rozpoznajemy na Augustów, jeden z takich oddziałków dostał się prawdopodobnie do sowieckiej niewoli. Wówczas dowódca tego pułku podjał decyzję: “(...) bić się z wojskami sowieckimi” /przyp. 131/. W oddziale tym jest mjr Dobrzański.

Do rejonu walk na północ od SOPOĆKIŃ i na Kanale, dociera sowiecka grupa rozpoznawcza mjra Czuwakina, w składzie 37 czołgów BT i 8 czołgów z 20 Bryg. Zmotoryzowanej.

Około 20.00 dnia 22.09 sowiecka grupa pancerna Czuwakina pod Sopoćkinami “napotkała resztki 101 i 102 pułku kawalerii /z dwoma armatami/ dowodzone przez mjra Żukrowskiego” /tak podają sow. meldunki/.

GŁÓWNA część 102 P. UŁ. POSZŁA WIECZOREM 22.09 na ZACHÓD. SZŁA północnym BRZEGIEM CZARNEJ HAŃCZY. Na nocleg 22/23.09 DOSZŁA do WSI MIKASZÓWKA. Grupy piechoty i obrońców Grodna z wiceprezydentem Sawickim prawdopodobnie wieczorem 22.09 cofnęły się w kierunku granicy litewskiej, chyba pod osłoną OZ 19 DP i OZ 29 DP.

Wg sowietów były także “resztki pułku ułańskiego Dąbrowskiego oraz 10 i 13 pp wycofujące się z Grodna. Bój pod Sopoćkinami rozpoczał się od razu w trzech miejscach: przy wiosce Sylwanowce w pobliżu Kownian, oraz w samych Sopoćkiniach”.

Późnym “wieczorem tego dnia 2 Br. Cz. [sow.] wydzieliła oddział liczący 37 czołgów BT, batalion strzelców z km-ami oraz 8 czołgów z KMG”. Dowodził Czuwakin. Zadanie: rozbić w nocy 22/23.09 i dniem 23.09 ostatki polskich wojsk w Puszczy Augustowskiej. Ślady tych walk to np. groby polskich żołnierzy przy szosie z Płaskiej na Mikaszówkę, jakie oglądałem w roku 1977.

Sowieci prowadzą 22.09 w Pałacu Branickich w Białymstoku, rokowania wojskowe z Niemcami i niewątpliwie o zwalczaniu polskiej działalnośći partyzanckiej, nie mówiąc o regularnych oddziałach polskich.

KIEDY 102 P.UŁ. SZEDŁ na MIKASZÓWKĘ, ZE WSI odszedł już inny pułk, 110 P.UŁ.

102 p.uł. spędza noc 22/23.09 w Mik/l/aszówce, w centrum Puszczy Augustowskiej. Tutaj był także, ale dobę wcześniej, na noc 21/22.09, także 110 p.uł. Żołnierze odchodzili ze 102 p.uł. do domów nawet z bronią. Była silna dezercja.

Nocą 22/23.09 - BAT. ON “SEJNY” DOKONUJE WYPADU ze wsi Rynkowce, przez Nowosiółki /?/ na SOPOĆKINIE zajęte już przez sowietów; mimo tego, sowieci w meldunku podają, że “/.../ przeciwnik nie rozpoczynał aktywnych działań, odchodząc pod osłoną grup opóźniających; minował /.../ drogi”. Sowieci podają, że 4 czołgi BT-7 wyleciały na minach tej nocy!

W NOCY 22/23.09 WYGASAJĄ OSTATNIE WALKI POD KODZIOWCAMI. Sowieci podają dlatego, że “rozgromili około trzech kompanii Polaków”! Potyczki wygasły pod wsiami Ostasza - Niemnowo - Kodziowce.

101 p.uł., WIECZOREM 22.09 przeprawia się przez KANAŁ na JEGO północny BRZEG. Rosjanie piszą, że “większa część polskich grup zdołała przerwać się do Lasów Augustowskich”. 101 P.UŁ. idzie późnym WIECZOREM 22.09 na ZACHÓD, po północnym BRZEGU KANAŁU; idzie śladem 102 p.uł.; oznacza to, że sowieckie czołgi, które świtem i rano 22.09 przedarły się za Kanał Augustowski, w południe 22.09 zawróciły do Sopoćkiń /?/. Następnie nocą 22/23.09, 101 P.UŁ. skręca na północ, w głąb LASÓW AUGUSTOWSKICH; idąc przez Studziankę, dociera przed świtem 23.09 DO WSI KALETY. Tutaj w południe 23 września dochodzi do spotkania z gen. PRZEŹDZIECKIM. 101 P.UŁ. RUSZA JEDNAK na północ, wzdłuż LITEWSKIEJ granicy - do wsi STANOWISKA - TU DOTRZE WIECZOREM 23.09.

Część żołnierzy z OZ 19 DP pozostała jeszcze na przyczółku przy litewskiej granicy, na północ od Sopoćkin i Kanału; był to obszar sięgający od granicy tylko na 3-4 km! Może mieliśmy jeszcze most na Czarnej Hańczy. Czy 103 p.szwol. był tej nocy we wsi Studzianka?! Do 22.09 na Litwę przeszło także 904 cywilów. Potem jeszcze 1.100 uchodźców cywilnych.

Płk Tarnasiewicz w nocy 23/24 września powiedział: “Jesteśmy za słabi by walczyć na dwa fronty. Brygada poniosła wielkie straty (...).”

Sow. 22 Br. Cz. z Nowej Wilejki zostaje wysłana na południe. Jedzie przez Jaszuny do Szczuczyna; łącznie, jak podają Sowieci, od dnia 17.09 do 23.09 przejechała 530 km. Dnia 24.09 ze Szczuczyna przejechała do m. Sołowieja /?!/; dnia 25.09 przejechała prawdopodobnie dalej na zachód /przez Grodno?/, aby pod wieczór 25.09 znaleźć się “w rejonie m. Puszkary”. Jest taka wieś Puszkary na półn. - zach. od Grodna, między Adamowiczami, a rzeką Niemen.

Sow. 14 Br. Cz. Ciężkich z Charkowa, dnia 23.09 prawdopodobnie na odpoczynku w rejonie /?/ lotniska Łosośna, na zachód od Grodna /?/; w dniach 24.09 - 25.09 może przejechała do Białegostoku /sow. już 22.09/ i przez Zambrów, kierowała się szosą “warszawską” w kierunku Wyszkowa? Czy to ta brygada będąca odwodem Naczel. Dow. Armii Czerwonej, w dniu 26.09 weszła do Radzymina??

Na Łotwę przechodzi łącznie do 23.09 ok. 3.500 żołnierzy. Pod Drują przechodzi Pułk KOP “Głębokie”.

świtem 23.09 w MIKASZÓWCE gen. Przeździecki wydaje rozkaz do przekroczenia granicy litewskiej na przejściu w KALETACH. Czas przejścia ok. 12.00 - 15.00 tego dnia. GEN Przeździecki dnia 23.09, wydał rozkaz jako dowódca Grupy OPERACYJNEJ “WOŁKOWYSK” . NIE uniknął on NIEWOLI BOLSZEWICKIEJ. GEN. Przeździecki, po zajęciu LITWY w 1940 ROKU przez sowietów, będzie siedział w obozie w GRIAZOWCU.

OW mjra Czuwakina z sow. 2 Br. Cz. zdobył Wólkę Rządową nad CZARNĄ Hańczą i ruszył na północ, na Kalety. Oddział ten łącznie dnia 23.09 zabił 40 oficerów polskich i wziął do niewoli 500 żołnierzy.

Wg sow. meldunków, kompania czołgów sow. z OW mjra Czuwakina zdobywa WÓLKĘ Rządową, na trakcie leśnym prowadzącym do Kalet i granicy litewskiej. Możliwe że przejścia bronił tutaj dywizjon z 1 p.uł. mjra Skrzyńskiego. Traci 9 pancerniaków. Takie działanie sowieckie powodowało, że grupa gen. Przeździeckiego mogła zostać odcięta od litewskiej granicy, odległej od Mikaszówki o 15 km. Liszewski /s. 85/ pisze o sytuacji “zagrażającej odcięciem przez dalej atakujące wojska sowieckie od Litwy (...).”

BAT. ON “SEJNY” ODPOCZYWA na SKRAJU PUSZCZY AUGUSTOWSKIEJ, prawdopodobnie pod Rudawką - Gruszkami; po zdobyciu wsi Wólka Rządowa przez sowietów baon wycofuje się na południe - przez Puszczę, aż do wsi Rubcowo /godz. 15.00/. Tu spędza nocleg 23/24.09. Potem dnia 24 września, idzie drogą na Lipsk. Jednak ta miejscowość była już w ręku sowieckim.

Ze WSI MIKASZÓWKA POSZEDŁ na ZACHÓD RTM. Stanisław Sołtykiewicz z grupą ułanów z 2 pułku; wzywał on do pójścia na Warszawę /Liszewski, s. 88/, co może być prawdą, choć Liszewski przeczy, że już w tym dniu zamierzano kierować się na Warszawę. Odłączył się od 102 p.uł. i dołączył w Podmacharcach do mjra Henryka Dobrzańskiego. 102 p.uł. uległ w ciągu dnia rozbiciu, po sowieckim ataku. Przy dow. 102 p.uł. zostało po tym wydarzeniu tylko 50 konnych. Mjr Florkowski, dow. 102 p.uł. skierował się z tą resztką w kierunku granicznej rzeki Marychy, gdzie w nocy 23/24.09 zgromadziło się kilkuset polskich żołnierzy ciągle nie mogących się zdecydować na przekroczenie granicy litewskiej.

Inna część 102 p.uł. POSZŁA na POŁUDNIOWY - ZACHÓD, RANO 23.09 z MIKASZÓWKI; po przejściu przez wsie Gruszka i Rubcowo, dołączyła do 110 p.uł. we wsi Krasne. Ale analizując układ dróg leśnych - miejscem spotkania mogła być tylko wieś Płaska. Groby polskich żołnierzy z 1939 roku, wg ludności miejscowej walczących z Rosjanami, możecie spotkać przy szosie.

II rzut OZ 19 DP przechodzi na Litwę. Brak danych o płk. Blumskim. Internowani w Połądze, w liczbie ok. 4.000 ludzi.

w Kaletach nad litewską granicą jest 103 spieszony p. szwolażerów (wg Liszewskiego, s. 85). 103 p. szwol., 102 p. uł. i 101 p.uł. “musiały przekroczyć granicę litewską 23.09.1939 wieczorem”; w dalszej kolejnośći zobaczymy, że 102 p.uł., 103 p. szwol. i 101 p.uł. przekraczały granicę oddzielnie w pewnej od siebie odległości i czasie. “Sam gen. Przeździecki przekroczył granicę samochodem w asyście mjra Bogdanowicza i rtm. Łubieńskiego 24.09 o godz. 01.20”, tj. nocą 23/24.09.1939.

Do Kalet przyjeżdża gen. Przeździecki i będzie tutaj do godz. 01.20 w nocy 23/24.09. Jest tu też spiesz. 103 p. szwolażerów.

110 p.uł. do południa 23.09 jest w rej. wsi Podmacharce; od godz. 11.00 jest tutaj też oddział rtma Sołtykiewicza. Jednak od północy z Sejn i z południa z Augustowa nadchodzą po szosie sowieci. Płk Dąmbrowski, dow. 110 p.uł. rusza bić się z sowietami. Najpierw po południu 23.09, zawrócił w kierunku południowym; przez Płaską /godz. 13.00/ poszedł, o 28 km do Jasionowa /tutaj o 14.30 ?/.

Sow. 20 Br. Zmot. w południe 23.09 staje w Dąbrowie Białost. o 9 km na południe od Lipska.

Przechodzi granicę w Kaletach 102 p.uł., który rano wyruszył z Mikaszówki na granicę. Potem za nim szw. marsz. 2 pułku rtm. Wiszowatego; przeszła granicę część dywizjonu pancernego mjra SKRZYŃSKIEGO. Dywizjon ten został w Wołkowysku wcielony do 110 rez. p.uł.; granicę przekroczono z bronią, a liczył już tylko dwa niepełne szwadrony.

W KALETACH SPOTKANO 101 P.UŁ.; ten pułk wraz z dowódcą ZAPASOWEJ BK “WOŁKOWYSK” pułkownikiem TARNASIEWICZEM, POSZEDŁ JEDNAK DALEJ na północ, do WSI STANOWISKA, na granicy LITEWSKIEJ /godz. 14.00/. 101 p.uł. kryje się w lasach i unika tego dnia większych starć z sowietami. Wieczorem 23.09 dotrze do granicy we wsi Stanowiska. Prawdopodobnie wraz ze 103 p. szwolażerów. Za nimi posuwa się sowiecka broń pancerna z OW Czuwakina, która o 15.00 zdobyła Kalety i odcięła to przejście graniczne z Litwą dla reszty polskich oddziałow. Było wiele samobójstw.

Opis przechodzenia granicy dawały litewskie gazety 24.09. Wojsko było zmęczone kilkudniowymi walkami. Wielu oficerów z granicy zawracało jeszcze raz w wir walk z sowietami. Tak było też w dniu następnym 24.09. Przechodzi granicę dywizjon 1 p.uł. z mjrem M. Skrzyńskim, który od 14.09 po bitwie z Niemcami pod Olszowem przedzierał się najpierw do Wołkowyska i tu został wcielony do 110 p.uŁ. Kawaleria ta szła w idealnym porządku, w sile dwóch szwadronów. Część kawalerii podchodzącej do granicy litewskiej, prosiła straż graniczną, aby nas przepuszczono do granicy Prus Wschodnich.

“/WOJSKA sowieckie/ ROZPOCZĘŁY OCZYSZCZANIE LASÓW w REJONIE AUGUSTOWA”.

110 p.uł. płka Dą/m/browskiego dotarł do Jasionowa! Rozpoznano sowietów o 2 km na południe. Była to sow. 20 Br. Zmot. ze Sztabem w Dąbrowie, która “/.../ likwidowała resztki polskich oddziałów”, czyli m.in. 110 i 102 p.uł. oraz batal. ON “Sejny”. Dnia 24.09 sowieci pozostaną w Dąbrowie Białostockiej.

110 p.uł. stoczył walkę z sowiecką bronią pancerną na szosie Augustów - Grodno, pod wsiami Jasionowo i Nowy Lipsk. Walki ogarnęły rej. wsi Krasne i Wyżarne, o 7 km na północny - zachód od Lipska; o 16.00 w Krasne dołączy część 102 p.uł. Pamiętajmy, że ta część 102 p.uł. dotarła wraz z batal. ON “Sejny” o godz. 15.00 do RUBCE/O/WA. Batal. “Sejny” pozostał w Rubcowie, także na nocleg 23/24.09; potem idzie śladem kawalerii na Lipsk, jednak ta miejscowość była już w ręku sowieckim.

Sow. OW mjra Czuwakina zdobył Kalety. Udało się jednak umknąć Przeździeckiemu, Skrzyńskiemu i Wiszowatemu oraz wielu innym polskim dow. i żołnierzom. Sow. następnie posuwali się za uchodzącymi polskimi oddziałami, na wieś Stanowiska. Polakami dowodził nadal płk Tarnasiewicz.

We wsi Rubcowo jest batal. ON “Sejny” oraz część 102 p.uł., która o 17.00 stoczy z sowietami bój o wieś Krasne!

Podczas walki naszego 110 p.uł. z sowietami o Krasne: “Na skraju Puszczy Augustowskiej, we wsi Krasne, 8 km na północ od Lipska nad Biebrzą, dołączyli do nich ułani ze 102 p.uł., którzy także nie chcieli składać broni na Litwie. Razem było ich 180” /przyp. 132/.

Wiecz. 23.09 Dobrzański i Dąmbrowski ruszają jeszcze raz z Jasionowa /2 km na północ od Nw. Lipska/ oraz z Wyżarne /o 7 km na półn. - zach. od Nowego Lipska/ na Nowy Lipsk; oznacza to ruch na południe celem przedarcia się w ogólnym kierunku na Warszawę; stąd zawróciliśmy na zachód! Posuwaliśmy się północnym brzegiem Biebrzy do Sztabina, wycofując się o 17 km przed bolszewikami.

Spieszony 103 p.szwol. już o 20.00 odszedł od grupy dowodzonej przez płka Tarnasiewicza, która rozpoczynała przekraczać granicę litewską w Stanowiskach; żołnierze odeszli nocą 23/24.09 na Zelwę i Berżniki, czyli na wschód od Sejn. Tutaj znaleźli się rano 24.09. Deptał im przejściowo po piętach sow. OW z 2 Br. Cz. Czuwakina. Sowieci jednak o 23.00 zajęli Giby, a o 24.00 pojechali na Sejny.

W nocy 23/24.09 na Litwę przechodzi 101 p.uł. Granicę przekroczono na północ od CZARNEJ HAŃCZY. Ułanów internowano w Kalwarii i w Rakiszkach, m.in. rtm. N. Łopianowskiego; granicę rozpoczęto przekraczać o 20.00 dnia 23.09, przejściem w Stanowiskach. Rozkaz ten objął cała resztkę 101 p.uł. /przyp. 134/.

Podczas ceremonii płk Tarnasiewicz powiedział: “(...) Jesteśmy za słabi by walczyć na dwa fronty. Brygada poniosła wielkie straty (...)”. Granicę przekroczyło 1.200 ułanów. Płk Tarnasiewicz pozostał w rej. Stanowiska jeszcze dobę, aby przejść na Litwę pod sowieckim ostrzałem artyleryjskim w nocy 24/25 września.

Jeszcze następnej nocy (!) 24/25.09 do Stanowisk dochodziły ostatnie oddziały obrońców Grodna i batal. ON “Sejny”, korzystając z odejścia sow. tanków do Sejn /świt 24.09/.

Sow. OW mjra Czuwakina z 2 Br. Cz. zdobył Stanowiska. Płk Tarnasiewicz zdołał umknąć wraz ze 101 p.uł. i później przejdzie na Litwę.

Batal. ON “Sejny” w Rubcowie. Resztki 110 i 102 p.uł. z Dąmbrowskim i Dobrzańskim spędzają noc 23/24.09 w Sztabinie.

Sow. OW mjra Czuwakina po zdobyciu Kalet o godzinie 15.00 dnia 23 września, posuwał się wzdłuż granicy litewskiej, odcinając polskie oddziały od Litwy lub zmuszając je w Stanowiskach do przejścia litewskich posterunków granicznych. Udało się jednak umknąć Przeździeckiemu, Skrzyńskiemu i Wiszowatemu oraz wielu innym polskim dow. i żołnierzom z grupy płka Tarnasiewicza. Ci ostatni żołnierze przeszli granicę do godziny 22.00 wieczorem dnia 23 września. Wg Liszewskiego, dowodzący gen. Przeździecki wraz z oficerami Sztabu GO “Wołkowysk” przeszedł w nocy 23/24.09 o godzinie 01.20 na Litwę.

Sam płk Tarnasiewicz pozostał w nocy 23/24.09 w “worku suwalskim”. Podobnie czyni oddział ppłka OSMOLI i jeszcze niektóre szwadrony rezerwowej BK, które nie przeszły granicy wieczorem 23.09 lub w nocy 23/24.09 (szczególnie ze 101 p.uł.).

Wszystkie tutaj wymienione grupy z płk Tarnasiewiczem przeszły o dobę później na Litwę, bo w nocy 24/25 września! Cały czas trwały walki o graniczną wieś Stanowiska; sowieci prowadzili ostrzał artyleryjski polskich oddziałów nawet nocą 24/25 września! Litwini kierowali internowanych żołnierzy do pobliskiego Kopciowa, a potem do Olity.

103 p.szwolaż. ruszył z Berżników, koło Sejn, na Puńsk omijając sowieckie patrole; może powodem była informacja od grupy kawaleryjskiej por. Głuskiego o zajęciu Sejn przez sowieckie tanki; dnia 24.09, 103 p.szwol. nie toczy walk! W rejonie Puńska pozostaje też 25.09. Dopiero nocą 25/26.09 internuje się na Litwie; granicę zaraz potem obsadzają sowieci.

Świt: sowiecki OW z 2 Br. Cz. zdobył Sejny; w miasteczku nocą 23/24.09 przebywał dywizjon pancerny nr 32, pod dow. por. Głuskiego, który doszedł tutaj znad samej granicy litewskiej! Sowieci z nieznanej jednostki, ale bez czołgów, byli pod Sejnami już wieczorem 23.09 i prawdopodobnie miała tutaj z nimi miejsce walka; ułanom brakuje nawet jedzenia.

Omijając sowietów, dwa szwadrony z OZ Wileńskiej BK przechodzą w rejon Muśniki - Gajżuny i nie zdają broni. Interweniowało wojsko litewskie, ale bez strzelaniny.

RANO 24.09 BAT. ON. “SEJNY” starł się z sowieckimi czołgami nad rzeką Wolkuszanką /rejon wsi Rubcowo/ i WIECZOREM nad Kanałem AUGUSTOWSKIM /rejon wsi Mikaszówka, Rygol, Muły/.

Postawa Polaków wzbudzała podziw Litwinów, m.in. dowódcy armii litewskiej gen. Stasysa Rastikisa. Wtórowały mu gazety litewskie z 24.09 /przyp. 14 /. Szczególnie “Lietuvos Aidas”.

http://www.szlachta.org Confederation of the Polish Nobility	http://www.myfamily.com/
http://barancewicz.at.tut.by/spasylkipl.html	http://www.ancestry.com
Any Search Info - Directory: K Personal Pages Genealogy Society	http://www.genealogy.com/
Site Map for www.PeopleArchive.org: items - Page 151	The von Horn Family Tree -
The Genealogy Home Page	http://www.genealogia.ru/ru/add